नः क्ये

1-4-15 नः क्ये आ कडारात् एका सञ्ज्ञा पदम्

• Sampurna sutra
• Neelesh Sanskrit Brief
• Neelesh English Brief
• Kashika
• Siddhanta Kaumudi
• Laghu Siddhanta Kaumudi
• Neelesh Sanskrit Detailed
• Balamanorama
• Padamanjari

Sampurna sutra

Up

नः क्ये पदम्

Neelesh Sanskrit Brief

Up

नकारान्तप्रातिपदिकस्य क्यच्/क्यङ्/क्यष्-प्रत्यये परे पदसंज्ञा भवति । यथा - राजन् + क्यच् , राजन् + क्यङ्, चर्मन् + क्यष् ।

Neelesh English Brief

Up

A नकारान्त word gets the term 'पद' when followed by a प्रत्यय that begins with क्य.

Kashika

Up

क्य इति क्यच्क्यङ्क्यषां सामान्यग्रहणम्। नान्तं शब्दरूपं क्ये परतः पदसंज्ञं भवति। क्यच् — राजीयति। क्यङ् — राजायते। क्यष् — वर्मायति, वर्मायते। सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः। नान्तमेव क्ये परतः पदसंज्ञं भवति नान्यत्। वाच्यति। स्रुच्यति॥

Siddhanta Kaumudi

Up

क्यचि क्यङि च नान्तमेव पदं स्यान्नान्यत् । सन्निपातपरिभाषया क्यचो यस्य लोपो न । गव्यांचकार । गव्यिता । नाव्यांचकार । नाव्यिता । नलोपः । राजीयति । प्रत्ययोत्तरपदयोश्च <{SK1373}> । त्वद्यति । मद्यति । एकार्थयोरित्येव । युष्मद्यति । अस्मद्यति । हलि च <{SK354}> । गीर्यति । पूर्यति । धातोरित्येव । नेह । दिवमिच्छति । दिव्यति । इह पुरमिच्छति पुर्यतीति माधवेनोक्तं प्रत्युदाहरणं चिन्त्यम् । पूर्गिरोः साम्यात् । दीव्यतीति दीर्घस्तु प्राचः प्रामादिक एव । अदस्यति । रीङृतः <{SK1234}> । कर्त्रीयति । क्यच्व्योश्च <{SK2119}> । गार्गीयति । वाच्यति । अकृत्सार्व - <{SK2298}> इति दीर्घः । कवीयति । समिध्यति ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi

Up

क्यचि क्यङि च नान्तमेव पदं नान्यत् । नलोपः । राजीयति । नान्तमेवेति किम् ? वाच्यति । हलि च । गीर्यति । पूर्यति । धातोरित्येव । नेत - दिवमिच्छति दिव्यति ॥

Neelesh Sanskrit Detailed

Up

व्याकरणशास्त्रे वर्णानां, शब्दानां च लघुरूपेण निर्देशार्थम् काश्चन संज्ञाः निर्दिष्टाः सन्ति । एतासु अन्यतमा अस्ति पदम् इति संज्ञा । <<सुप्तिङन्तं पदम्>> 1.4.14 इत्यतः <<स्वादिष्वसर्वनामस्थाने>> 1.4.17 इत्येतैः चतुर्भिः सूत्रैः इयं संज्ञा विधीयते । अस्य सूत्रसमूहस्य इदं द्वितीयं सूत्रम् । नकारान्तशब्दाः (यथा राजन्, चर्मन् एतादृशाः) क्य इत्यनेन प्रारभ्यमाणे प्रत्यये परे (इत्युक्ते, क्यच्/क्यङ्/क्यष्-प्रत्यये परे) पदसंज्ञकाः भवन्ति इति अस्य सूत्रस्य आशयः । एतेषां त्रयाणां क्रमेण उदाहरणानि एतादृशानि -
1. क्यच्-प्रत्ययः — <<सुप आत्मनः क्यच्>> 3.1.8 अनेन सूत्रेण सुबन्तेभ्यः आत्मनः इच्छति अस्मिन् अर्थे क्यच् इति प्रत्ययः विधीयते । अस्मिन् क्यच्-प्रत्यये परे प्रक्रियायां नकारान्त-शब्दस्य पदसंज्ञा भवति । यथा, राजानम् आत्मनः इच्छति अस्मिन् अर्थे राजानम् इति सुबन्तात् <<सुप आत्मनः क्यच्>> 3.1.8 इत्यनेन क्यच्-प्रत्यये कृते प्रक्रियायाम् राजन् इति नकारान्तस्य शब्दस्य पदसंज्ञा भवति, येन <<नः लोपः प्रातिपदिकान्तस्य>> 8.2.7 इत्यनेन राजन् इत्यस्य नकारस्य लोपः भवति । सम्पूर्णा प्रक्रिया इयम् — राजानम् आत्मनः इच्छति = राजानम् + क्यच् [<<सुप आत्मनः क्यच्>> 3.1.8 इति क्यच्-प्रत्ययः । <<सनाद्यन्ता धातवः>> 3.1.32 इति धातुसंज्ञा । ] → राजन् + य [<<सुपो धातुप्रातिपदिकयोः>> 2.4.71 इत्यनेन धातौ विद्यमानस्य सुप्-प्रत्ययस्य लोपः भवति । एतादृशे लोपे कृते प्राप्तस्य नकारान्तस्य राजन्-शब्दस्य <<नः क्ये>> 1.4.15 इत्यनेन पदसंज्ञा भवति ।] → राज य [ <<नः लोपः प्रातिपदिकान्तस्य>> 8.2.7 इत्यनेन पदसंज्ञकस्य राजन् इत्यस्य नकारस्य लोपः ।] → राजीय [ <<क्यचि च>> 7.4.33 इत्यनेन ईत्वम् । ] अनेन प्रकारेण अत्र राजीय इति धातुः सिद्ध्यति । अस्य धातोः अग्रे राजीयति, राजीयतः, राजीयन्ति इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ।
2. क्यङ्-प्रत्ययः — <<कर्तुः क्यङ् सलोपश्च>> 3.1.11 अनेन सूत्रेण सुबन्तेभ्यः इव आचरति अस्मिन् अर्थे क्यङ् इति प्रत्ययः विधीयते । अस्मिन् क्यङ्-प्रत्यये परे प्रक्रियायां नकारान्त-शब्दस्य पदसंज्ञा भवति । यथा, राजा इव आचरति अस्मिन् अर्थे राजा इति सुबन्तात् <<कर्तुः क्यङ् सलोपश्च>> 3.1.11 इत्यनेन क्यङ्-प्रत्यये कृते प्रक्रियायाम् राजन् इति नकारान्तस्य शब्दस्य पदसंज्ञा भवति, येन <<नः लोपः प्रातिपदिकान्तस्य>> 8.2.7 इत्यनेन राजन् इत्यस्य नकारस्य लोपः भवति । सम्पूर्णा प्रक्रिया इयम् — राजा इव आचरति = राजा + क्यङ् [<<कर्तुः क्यङ् सलोपश्च>> 3.1.11 इति क्यङ्-प्रत्ययः । <<सनाद्यन्ता धातवः>> 3.1.32 इति धातुसंज्ञा ।] → राजन् + य [<<सुपो धातुप्रातिपदिकयोः>> 2.4.71 इत्यनेन धातौ विद्यमानस्य सुप्-प्रत्ययस्य लोपः भवति । एतादृशे लोपे कृते प्राप्तस्य नकारान्तस्य राजन्-शब्दस्य <<नः क्ये>> 1.4.15 इत्यनेन पदसंज्ञा भवति ।] → राज + य [ <<नः लोपः प्रातिपदिकान्तस्य>> 8.2.7 इत्यनेन पदसंज्ञकस्य राजन् इत्यस्य नकारस्य लोपः ।] → राजाय [ <<अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः>> 7.4.25 इति दीर्घः । ] अनेन प्रकारेण अत्र राजाय इति धातुः सिद्ध्यति । अस्य धातोः अग्रे राजायते, राजायेते, राजायन्ते इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । 3. क्यष्-प्रत्ययः — <<लोहितादिडाज्भ्यः क्यष्>> 3.1.13 अनेन सूत्रेण लोहितादिगणस्य शब्देभ्यः भवति अस्मिन् अर्थे क्यष् इति प्रत्ययः विधीयते । अस्मिन् क्यष्-प्रत्यये परे प्रक्रियायां नकारान्त-शब्दस्य पदसंज्ञा भवति । यथा, चर्म भवति अस्मिन् अर्थे चर्म इति सुबन्तात् <<लोहितादिडाज्भ्यः क्यष्>> 3.1.13 इत्यनेन क्यष्-प्रत्यये कृते प्रक्रियायाम् चर्मन् इति नकारान्तस्य शब्दस्य पदसंज्ञा भवति, येन <<नः लोपः प्रातिपदिकान्तस्य>> 8.2.7 इत्यनेन चर्मन् इत्यस्य नकारस्य लोपः भवति । सम्पूर्णा प्रक्रिया इयम् — चर्म भवति = चर्म + क्यष् [लोहितादिगणस्य आकृतिगणत्वात् "चर्मन्" शब्दस्य तत्र समावेशं कृत्वा <<लोहितादिडाज्भ्यः क्यष्>> 3.1.13 इति क्यष्-प्रत्ययः । <<सनाद्यन्ता धातवः>> 3.1.32 इति धातुसंज्ञा । ] → चर्मन् + य [ <<सुपो धातुप्रातिपदिकयोः>> 2.4.71 इत्यनेन धातौ विद्यमानस्य सुप्-प्रत्ययस्य लोपः भवति । एतादृशे लोपे कृते प्राप्तस्य नकारान्तस्य चर्मन्-शब्दस्य <<नः क्ये>> 1.4.15 इत्यनेन पदसंज्ञा भवति ।] → चर्म + य [<<नः लोपः प्रातिपदिकान्तस्य>> 8.2.7 इत्यनेन पदसंज्ञकस्य चर्मन् इत्यस्य नकारस्य लोपः ।] → चर्माय [ <<अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः>> 7.4.25 इति दीर्घः । ] अनेन प्रकारेण अत्र चर्माय इति धातुः सिद्ध्यति । अस्य धातोः अग्रे चर्मायति, चर्मायतः, चर्मायन्ति इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति ।

क्यच्, क्यङ्, क्यष् - एते त्रयः प्रत्ययाः भिन्नैः सूत्रैः सुबन्तेभ्यः एव प्रोक्ताः सन्ति । सुबन्तानां तु <<सुप्तिङन्तं पदम्>> 1.4.14 इत्यनेनैव सूत्रेण पदसंज्ञा वर्तते । प्रक्रियायां <<सुपो धातुप्रातिपदिकयोः>> 2.4.71 इत्यनेन सुप्-प्रत्ययस्य लोपे कृते अपि, अवशिष्टस्य प्रातिपदिकस्य <<प्रत्ययलोपे प्रत्यलक्षणम्>> 1.1.62 इत्यस्य आधारेण पदसंज्ञा अस्ति एव । तथापि एतादृशस्य प्रातिपदिकस्य सन्दर्भेण प्रकृतसूत्रेण पुनः पदसंज्ञा उच्यते । इयं पुनः उक्ता पदसंज्ञा व्यर्था वा - इति प्रश्ने पृष्टे; <!सिद्धे सति आरम्भः नियमार्थः!> इति वचनेन केवलम् नकारान्तशब्दानाम् एव क्यच्/क्यङ्/क्यष्-प्रत्ययानां प्रक्रियायां पदसंज्ञा भवति, अन्येषाम् शब्दानाम् नैव भवति - इति अत्र नियमः क्रियते - एतद् उत्तरम् । यथा, वाचम् आत्मनः इच्छति अस्मिन् अर्थे वाचम् इति शब्दात् विहितस्य सुप्-प्रत्ययस्य लोपे कृते सिद्धस्य वाच् इति प्रातिपदिकस्य नकारान्तत्व-अभावात् क्यच्-प्रत्यये परे प्रक्रियायां पदसंज्ञा न भवति । अतएव वाच् + क्यच् इत्यत्र <<चोः कुः>> 8.2.30 इत्यनेन कुत्वम् अपि नैव विधीयते, किञ्च वाच्य इत्येव धातुः सिद्ध्यति । समग्रा प्रक्रिया इयम् - वाचम् आत्मनः इच्छति = वाचम् क्यच् [<<सुप आत्मनः क्यच्>> 3.1.8 इति क्यच्-प्रत्ययः । <<सनाद्यन्ता धातवः>> 3.1.32 इति धातुसंज्ञा । ] → वाच् य [<<सुपो धातुप्रातिपदिकयोः>> 2.4.71 इत्यनेन धातौ विद्यमानस्य सुप्-प्रत्ययस्य लोपः भवति । एतादृशे लोपे कृते, वाच् इत्यस्य प्रत्ययलक्षणेन प्राप्ता पदसंज्ञा <<नः क्ये>> 1.4.15 इति नियमात् न भवति । पदसंज्ञायाः अभावे <<चोः कुः>> 8.2.30 इत्यनेन कुत्वमपि नैव प्रवर्तते ।] → वाच्य अनेन प्रकारेण अत्र वाच्य इति धातुः सिद्ध्यति । अस्य धातोः अग्रे वाच्यति, वाच्यतः, वाच्यन्ति इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । अत्र अस्मिन् उदाहरणे क्यच्-प्रत्ययस्य विधानात् पूर्वम् वाचम् इत्यस्य पदसंज्ञा अवश्यम् अस्ति । अतएव सुबन्तात् उक्तः क्यच्-प्रत्ययः वाचम् इति शब्दात् अपि विधीयते । परन्तु एतादृशे क्यच्-प्रत्यये कृते, अग्रे प्रक्रियायाम् सुप्-प्रत्ययस्य लोपे कृते वाच् इति यः शब्दः सिद्ध्यति, तस्य <<प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्>> इत्यस्य आधारेण प्राप्ता पदसंंज्ञा नैव भवति यतोहि वाचम् इत्यत्र नकारान्तं प्रातिपदिकम् नास्ति - इति प्रकृतसूत्रस्य आशयः वर्तते । क्यच्, क्यङ्, तथा च क्यष् एते प्रत्ययाः नित्यं सुबन्तेभ्यः एव विधीयन्ते । अतः यस्मात् शब्दात् एतेषु कश्चन प्रत्ययः विहितः अस्ति, सः शब्दः नकारान्तः भवेत् उत तद्भिन्नः, तस्य मूलतः एव पदसंज्ञा अस्ति । अस्य शब्दस्य नकारान्तत्वम् प्रकृतसूत्रस्य सन्दर्भेण न चिन्तनीयम्, अपि तु सुब्लोपात् अनन्तरम् यत् प्रातिपदिकम् अवशिष्यते, तस्य नकारान्तत्वम् अत्र द्रष्टव्यम् । यदि अत्र पदस्य एव नकारान्तत्वं स्वीक्रियेत, तर्हि अशुद्धानि रूपाणि सिद्ध्यन्ति । तत्कथम् इति चेत्, अमून् + क्यच् इत्यत्र नकारान्तस्य अदस्-शब्दस्य क्यच्-प्रत्यये परे पदसंज्ञायां स्वीकृतायाम्, सुब्लोपात् अनन्तरम् <<प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्>> 1.1.62 इत्यनेन अदस्-शब्दस्य अपि पदसंज्ञा भवेत्, येन अदस् + य इत्यवस्थायां पदान्तसकारस्य <<ससजुषो रुः>> 8.2.66 इति रुत्वे, ततः <<हशि च>> 6.1.114 इति उत्वे, ततश्च गुणैकादेशे कृते अदोय इति अनिष्टं रूपम् सिद्ध्येत्। तत् तथा मा भूत् इति स्पष्टीकर्तुम् एव अत्र सूत्रस्य स्पष्टीकरणे प्रातिपदिकस्य इति शब्दः स्थापितः अस्ति । सुब्लोपात् अनन्तरम् यत् प्रातिपदिकं सिद्ध्यति, तस्य नकारान्तत्वम् अस्ति चेदेव तस्य पदसंज्ञा भवति, अन्यथा न भवति - इति अत्र आशयः वर्तते । अष्टाध्याय्यां क्यप् इति कश्चन कृत्प्रत्ययः <<ई च खनः>> 3.1.111, <<संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदषुञ्शीङ्भृञिणः>> 3.3.99 इत्यादिभिः सूत्रैः भिन्नेभ्यः धातुभ्यः विहितः अस्ति । अस्य प्रत्ययस्य प्रकृतसूत्रेण प्रयोजनाभावात् ग्रहणं न भवति । यथा, खन् + क्यप् इति प्रक्रियायां खन् इति नकारान्तस्य शब्दस्य पदसंज्ञा न भवति, यतो हि एतादृश्यां पदसंज्ञायां कृतायाम् अपि तस्य अग्रे प्रक्रियायां न कोऽपि उपयोगः सम्भवति । प्रकृतसूत्रस्य कौमुदीव्याख्यायाम् क्यचि क्यङि च इत्येव निर्देशः कृतः दृश्यते । इत्युक्ते, कौमुदीकारः क्यष्-प्रत्ययस्य सन्दर्भेण प्रकृतसूत्रम् नैव उदाहरति । अस्य स्पष्टीकरणार्थं बालमनोरमाकारः ब्रूते - लोहितडाज्भ्यः क्यष्वचनम् इति वक्ष्यमाणतया हलन्तात् क्यषः अभावात् - इति । क्यष्-प्रत्ययः केवलं लोहितादिगणस्य शब्देभ्यः एव विधीयते, तथा च अस्मिन् गणे कोऽपि नकारान्तः शब्दः न वर्तते, अतः प्रकृतसूत्रस्य तत्र प्रयोगः नैव सम्भवति - इति अत्र बालमनोरमाकारस्य आशयः अस्ति । किञ्च, प्रौढमनोरमायाम् अपि अस्मिन् सन्दर्भे दीक्षितः वदति - हलन्तेभ्यः क्यष् नास्ति इति भाष्यसिद्धान्तात् । भाष्यकारेण <<लोहितादिडाज्भ्यः क्यष्>> 3.1.13 इत्यस्य भाष्ये "क्यष्-प्रत्ययः नकारान्तशब्दात् नैव विधीयते अतः तस्य सन्दर्भेण <<नः क्ये>> 1.4.15 इत्यनेन पदसंज्ञा अपि नैव सम्भवति" - इति स्पष्टीकृतम् अस्ति । किञ्च, तत्रैव भाष्यकारेण क्यष्-प्रत्यये विद्यमानौ द्वौ अपि अनुबन्धौ (ककारः षकारः च) अनावश्यकौ मत्त्वा प्रत्याख्यातौ एव स्तः । अनेन प्रकारेण भाष्यमतेन, कौमुदीमतेन च प्रकृतसूत्रम् क्यष्-प्रत्ययस्य सन्दर्भेण नकारान्त-शब्दस्य अभावात् नैव प्रवर्तते । परन्तु, काशिकाकारेण तु प्रकृतसूत्रस्य सन्दर्भेण चर्मन् + क्यष् इति उदाहरणम् अवश्यं दत्तम् अस्ति । यद्यपि लोहितादिगणे चर्मन् इति शब्दः साक्षात् न विद्यते, तथापि <<लोहितादिडाज्भ्यः क्यष्>> 3.1.13 इत्यत्र काशिकाकारः वदति - आकृतिगणश्चायम् । तथा च ककारः सामान्यग्रहणार्थोऽनुबध्यते, नःक्ये (१.४.१५) इति, नहि पठितानां मध्ये नकारान्तः शब्दोऽस्ति । लोहितादिगणः आकृतिगणः अस्ति, तथा च <<नः क्ये>> 1.4.15 इति सूत्रस्य प्रयोगः भवेत् एतादृशम् उदाहरणम् अस्मिन् गणे अवश्यम् एव भवितुम् अर्हति - इति अत्र काशिकाकारस्य आशयः वर्तते । किञ्च, तदर्थम् एव क्यष्-प्रत्यये ककारः स्थापितः अस्ति - इत्यपि अत्र काशिकाकारः स्पष्टीकरोति । तत्कथम् इति चेत्, क्यष्-प्रत्यये ककारस्य ग्रहणस्य अन्यत् किमपि प्रयोजनम् नास्ति, अपितु प्रकृतसूत्रे विद्यमानेन क्य इति शब्देन अस्य प्रत्ययस्य ग्रहणं कारयितुम् एव क्यष्-प्रत्यये ककारः स्थापितः वर्तते - इति । अतश्च, लोहितादिगणे अवश्यम् एव कश्चन नकारान्तः शब्दः भवेत् - इति काशिकाकारः मन्यते, तथा च तदनु एव प्रकृतसूत्रे चर्मन्-शब्दस्य उदाहरणम् अपि काशिकाकारेण दत्तम् अस्ति । एतदेव न, अपितु लोहितादिगणस्य आकृतिगणत्वात् तत्र चर्मन् शब्दः अवश्यं भवितुम् अर्हति इति निर्देशः वर्धमानविरचिते गणरत्नमहोदधौ अपि लभ्यते । प्रकृतसूत्रम् सिद्धान्तकौमुद्यां नामधातुप्रकरणे पाठितम् अस्ति । अत्र कौमुदीकारेण प्रसङ्गवशात् भिन्नानां शब्दानां क्यच्-प्रत्यये परे कीदृश्यः प्रक्रियाः भवन्ति इति भिन्नैः उदाहरणैः स्पष्टीकृतं वर्तते । एतैः उदाहरणैः सह कौमुदीकारस्य वाक्यानाम् अर्थः अधः संक्षेपेण दत्तः अस्ति -

1. सन्निपातपरिभाषया क्यचो यस्य लोपो न । गव्यांचकार । गव्यिता । नाव्यांचकार । नाव्यिता - अत्र कौमुदीकारेण गव्य इति धातोः लिट्लकारस्य लुट्लकारस्य च प्रथमपुरुषैकवचनस्य रूपे उदाहरणरूपेण दत्ते स्तः । तत्र आदौ, गव्य इति धातुः कथं सिद्ध्यति इति चेत्, गावम् आत्मनः इच्छति अस्मिन् अर्थे गावम् इति सुबन्तात् <<सुपः आत्मनः क्यच्>> 3.1.8 इत्यनेन क्यच्-प्रत्यये कृते, अग्रे प्रक्रियायाम् गो + क्यच् इत्यस्याम् अवस्थायाम्, <<वान्तो यि प्रत्यये>> 6.1.79 इत्यनेन ओकारस्य अवादेशे कृते गव्य इति आतिदेशिकधातुः सिद्ध्यति । अस्य धातोः लिट्लकारस्य प्रक्रियासु आदौ <<कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि>> 3.1.35 इत्यनेन आम्-प्रत्यये कृते, ततः कृ-धातोः अनुप्रयोगः क्रियते । अग्रे गव्य + आम् + चकार अस्याम् अवस्थायाम् <<अतो लोपः>> 6.4.48 इत्यनेन यकारोत्तरस्य अकारस्य लोपे कृते, ततः अग्रे <<यस्य हलः>> 6.4.49 इत्यनेन हल्-निमित्तकः यकारलोपः अपि प्राप्नोति । परन्तु अस्य लोपस्य निमित्तरूपेण विद्यमानः हल्-वर्णः (वकारः) स्वयं तु <<वान्तो यि प्रत्यये>> 6.1.79 इत्यनेन यकारस्य कारणात् एव निर्मितः अस्ति । अस्यां स्थितौ <<सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य>> इति परिभाषया अयं वकारः स्वस्य निर्मातुः एव नाशस्य निमित्तरूपेण (इत्युक्ते, यकारलोपस्य निमित्तरूपेण) कार्यं नैव करोति, अतः अत्र <<यस्य हलः>> 6.4.49 इत्यनेन यकारलोपः नैव सम्भवति - इति अत्र कौमुदीकारस्य आशयः वर्तते । अतश्च, केवलम् अकारलोपे एव कृते, गव्य् + आम् + चकार अस्याम् अवस्थायाम् मकारस्य अनुस्वार-परसवर्णौ कृत्वा गव्याञ्चकार इति रूपं सिद्ध्यति । एवमेव, गव्य-धातोः लुट्लकारस्य प्रक्रियायाम् अपि एतादृशम् एव यकारलोपं विना गव्यिता इति रूपं सिद्ध्यति । किञ्च, अनेनैव प्रकारैण नावम् आत्मनः इच्छति अस्मिन् अर्थे सिद्धस्य नाव्य इति धातोः अपि रूपाणि भवितुम् अर्हन्ति ।

2. नलोपः । राजीयति - राजानम् आत्मनः इच्छति अस्मिन् अर्थे राजानम् इति शब्दात् <<सुपः आत्मनः क्यच्>> 3.1.8 इत्यनेन क्यच्-प्रत्यये कृते, प्रक्रियायाम् राजन् + य इति स्थिते, प्रकृतसूत्रेण राजन् इत्यस्य पदसंज्ञायां लब्धायाम् <<नः लोपः प्रातिपदिकान्तस्य>> 8.2.7 इत्यनेन पदसंज्ञकस्य राजन्-शब्दस्य नकारस्य लोपे कृते, अग्रे <<क्यचि च>> 7.4.33 इत्यनेन ईत्वे कृते राजीय इति धातुः सिद्ध्यति ।

3. प्रत्ययोत्तरपदयोश्च (कौमुदी-१३७३) । त्वद्यति । मद्यति - त्वाम् आत्मनः इच्छति अस्मिन् अर्थे त्वाम् इति सुबन्तात् <<सुपः आत्मनः क्यच्>> 3.1.8 इत्यनेन क्यच्-प्रत्यये कृते, अग्रे प्रक्रियायाम् युष्मद् + य इत्यस्याम् अवस्थायाम् <<प्रत्ययोत्तरपदयोश्च>> 7.2.98 इत्यनेन युष्मद्-शब्दस्य युष्म इति अंशस्य त्व इति आदेशे कृते, त्वद् + य इति प्राप्ते, वर्णमेलनं कृत्वा त्वद्य इति आतिदेशिकधातुः सिद्ध्यति । एवमेव माम् आत्मनः इच्छति अस्मिन् अर्थे माम् इति सुबन्तात् <<सुपः आत्मनः क्यच्>> 3.1.8 इत्यनेन क्यच्-प्रत्यये कृते मद्य इति धातुः सिद्ध्यति ।

4. एकार्थयोरित्येव । युष्मद्यति । अस्मद्यति - त्वद्य तथा च मद्य इति धात्वोः निर्माणे <<प्रत्ययोत्तरपदयोश्च>> 7.2.98 इत्यनेन प्राप्तः त्व तथा च म इति आदेशः केवलम् युष्मद्/अस्मद्-शब्दयोः एकवचनस्य सन्दर्भेण एव विधीयते । इत्युक्ते, युवाम् आत्मनः इच्छति उत युष्मान् आत्मनः इच्छति इत्यस्य निर्देशार्थम् क्यच्-प्रत्यये कृते युष्मद् + य इति प्राप्ते अग्रे <<प्रत्ययोत्तरपदयोश्च>> 7.2.98 इत्यस्य प्रसक्तिः एव नास्ति । अतश्च, अत्र केवलं वर्णमेलनं कृत्वा युष्मद्य इति धातुः सिद्ध्यति । एवमेव, आवाम् आत्मनः इच्छति उत अस्मान् आत्मनः इच्छति अस्मिन् अर्थे अपि <<प्रत्ययोत्तरपदयोश्च>> 7.2.98 इत्यस्य प्रयोगं विना केवलं वर्णमेलनं कृत्वा अस्मद्य इति धातुः सिद्ध्यति ।

5. हलि च (कौमुदी-३५४) । गीर्यति । पूर्यति - गिरम् आत्मनः इच्छति अस्मिन् अर्थे गिरम् इति सुबन्तात् <<सुपः आत्मनः क्यच्>> 3.1.8 इत्यनेन क्यच्-प्रत्यये कृते, अग्रे प्रक्रियायाम् गिर् + य इति स्थिते, <<हलि च>> 8.2.77 इत्यनेन इकारस्य दीर्घादेशे कृते "गीर्य" इति आतिदेशिकधातुः सिद्ध्यति । एवमेव, पुरम् आत्मनः इच्छति अस्मिन् अर्थे पुरम् इति सुबन्तात् <<सुपः आत्मनः क्यच्>> 3.1.8 इत्यनेन क्यच्-प्रत्यये कृते पूर्य इति धातुः सिद्ध्यति । अत्र गिर् तथा च पुर् इति रेफान्ते प्रातिपदिके यथासङ्ख्यम् गॄ तथा पॄ इत्येताभ्याम् धातुभ्याम् क्विप्-प्रत्ययं कृत्वा सिद्ध्यतः । <<क्विबन्ताः धातुत्वं न जहति>> इति परिभाषया एतयोः धातुत्वम् अपि अवश्यम् अस्ति, अतश्च अत्र प्रक्रियायां धातुसंज्ञाविशिष्टस्य <<हलि च>> 8.2.77 इति सूत्रस्य प्रयोगः सम्भवति, इति ज्ञापयितुम् कौमुदीकारेण इदम् उदाहरणम् अत्र दत्तम् अस्ति ।

6. धातोरित्येव । नेह । दिवमिच्छति । दिव्यति - दिवम् आत्मनः इच्छति अस्मिन् अर्थे दिवम् इति शब्दात् <<सुपः आत्मनः क्यच्>> 3.1.8 इत्यनेन क्यच्-प्रत्यये कृते, अग्रे प्रक्रियायाम् दिव् + य इति स्थिते, केवलं वर्णमेलनं कृत्वा दिव्य इति धातुः सिद्ध्यति । अत्र दिव् इति क्विबन्तं नास्ति अतः तस्य धातुसंज्ञा अपि न विधीयते , अतश्च प्रक्रियायाम् धातुसंज्ञाविशिष्टं <<हलि च>> 8.2.77 इति सूत्रम् अपि न प्रवर्तते ।

7. इह पुरमिच्छति पुर्यतीति माधवेनोक्तं प्रत्युदाहरणं चिन्त्यम् । पूर्गिरोः साम्यात् - माधवीयधातुवृत्तौ पुरम् आत्मनः इच्छति इत्यर्थे पुरम् इति शब्दात् <<सुपः आत्मनः क्यच्>> 3.1.8 इत्यनेन क्यच्-प्रत्यये कृते, अग्रे प्रक्रियायाम् पुर्+ य इति स्थिते, केवलं वर्णमेलनं कृत्वा पुर्य इति धातुः साधितः अस्ति । परन्तु सः अनुचितः ज्ञेयः, यतोहि गिर् + य इतिसदृशं पुर् + य इत्यत्रापि <<हलि च>> 8.2.77 इत्यनेन अवश्यम् एव दीर्घः भवितुम् अर्हति ।

8. दीव्यतीति दीर्घस्तु प्राचः प्रामादिक एव - प्रक्रियासर्वस्वम् इत्याख्ये ग्रन्थे दिवम् आत्मनः इच्छति अस्मिन् अर्थे दिवम् इति शब्दात् <<सुपः आत्मनः क्यच्>> 3.1.8 इत्यनेन क्यच्-प्रत्यये कृते, अग्रे प्रक्रियायाम् दिव् + य इत्यवस्थायां <<हलि च>> 8.2.77 इत्यस्य प्रयोगं कृत्वा दीर्घः कृतः दृश्यते । परन्तु तद् अनुचितम् अस्ति, यतो हि दिव् इत्यस्य धातुसंज्ञायाः अभावात् <<हलि च>> 8.2.77 इत्यस्य अत्र प्रसक्तिरेव नास्ति । (दिवादिगणस्य दिव्-धातोः क्विप्-प्रत्यये कृते, <<च्छ्वोः शूडनुनासिके च>> 6.4.19 इत्यनेन ऊठ्-आदेशे कृते द्यू इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति, न हि दिव् इति) ।

9. अदस्यति - अमून् आत्मनः इच्छति इत्यर्थे अमून् इति शब्दात् <<सुपः आत्मनः क्यच्>> 3.1.8 इत्यनेन क्यच्-प्रत्यये कृते, अग्रे प्रक्रियायाम् अदस् + क्यच् इत्यत्र केवलं वर्णमेलनं कृत्वा अदस्य इति धातुः सिद्ध्यति ।

10. रीङृतः (कौमुदी-१२३४) । कर्त्रीयति - कर्तारम् आत्मनः इच्छति अस्मिन् अर्थे कर्तारम् इति शब्दात् <<सुपः आत्मनः क्यच्>> 3.1.8 इत्यनेन क्यच्-प्रत्यये कृते, अग्रे प्रक्रियायाम् कर्तृ + य इत्यवस्थायां <<रीङृतः>> 7.4.27 इत्यनेन ऋकारस्य री-आदेशे कृते, कर्त्रीय इति आतिदेशिकधातुः सिद्ध्यति ।

11. क्यच्व्योश्च (कौमुदी-२११९) । गार्गीयति । वाच्यति - गार्ग्यम् आत्मनः इच्छति अस्मिन् अर्थे गार्ग्यम् इति शब्दात् <<सुपः आत्मनः क्यच्>> 3.1.8 इत्यनेन क्यच्-प्रत्यये कृते, अग्रे प्रक्रियायाम् गार्ग्य + य इति स्थिते, <<क्यच्व्योश्च>> 6.4.152 इत्यनेन गकारोत्तरस्य आपत्य-यकारस्य लोपः भवति । एतादृशे लोपे कृते गार्ग + य इत्यवस्थायाम् <<क्यचि च>> 7.4.33 इत्यनेन ईत्वे कृते गार्गीय इति आतिदेशिकधातुः सिद्ध्यति ।

12. वाच्यति - वाचम् आत्मनः इच्छति अस्मिन् अर्थे कर्तारम् इति शब्दात् <<सुपः आत्मनः क्यच्>> 3.1.8 इत्यनेन क्यच्-प्रत्यये कृते, अग्रे प्रक्रियायाम् वाच् + य इत्यवस्थायां वर्णमेलनं कृत्वा वाच्य इति आतिदेशिकधातुः सिद्ध्यति । अत्र वाच् इत्यस्य पदसंज्ञायाः अभावात् <<चोः कुः>> 8.2.30 इति कुत्वं, अथवा <<झलां जशोऽन्ते>> 8.2.39 इति जश्त्वम् नैव प्रवर्तते ।

13. अकृत्सार्व - (कौमुदी-२२९८) इति दीर्घः । कवीयति । समिध्यति -कविम् आत्मनः इच्छति अस्मिन् अर्थे कविम् इति शब्दात् <<सुपः आत्मनः क्यच्>> 3.1.8 इत्यनेन क्यच्-प्रत्यये कृते, अग्रे प्रक्रियायाम् कवि + य इति स्थिते, <<अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः>> 7.4.25 इत्यनेन अङ्गस्य दीर्घे कृते कवीय इति आतिदेशिकधातुः सिद्ध्यति ।

14. समिध्यति - समिधम् आत्मनः इच्छति अस्मिन् अर्थे समिधम् इति शब्दात् <<सुपः आत्मनः क्यच्>> 3.1.8 इत्यनेन क्यच्-प्रत्यये कृते, अग्रे प्रक्रियायाम् समिध् + य इत्यवस्थायां वर्णमेलनं कृत्वा समिध्य इति आतिदेशिकधातुः सिद्ध्यति । अत्र समिध् इत्यस्य पदसंज्ञायाः अभावात् <<झलां जशोऽन्ते>> 8.2.39 इति जश्त्वम् नैव प्रवर्तते । ##Balamanorama <<नः क्ये>> - नः क्ये । नकारादकार उच्चारणार्थः ।सुप्तिङन्त॑मित्यतः सुबन्तं पदमित्यनुवर्तते । सुबन्तं नकारेण विशेष्यते । तदन्तविधिः । नकारान्तं सुबन्तं पदसंज्ञं स्यादिति लभ्यते । सुबन्तत्वादेव पदत्वे सिद्धे नियमार्थमिदम् । क्यग्रहणेन क्यच्क्यङोग्र्रहणं न तु क्यषः,लोहितडाज्भ्यः क्यष्वचन॑मिति वक्ष्यमाणतया हलन्तात्क्यषोऽभावात् । तदाह क्यचि क्यङि चेत्यादिना । ननु गव्यांचकारेत्यत्र आम आर्धधातुकावादेशसंपन्नवकारस्य यकारलोपं प्रति निमित्तत्वाऽसंभवादिति भावः । गव्यितेति । इटि अतो लोपः । राजीयतीत्यत्र आह — नलोप इति । राजानमिच्छतीत्यर्थे क्यचि राजन् य तीतिस्थिते 'नः क्ये' इति पदत्वान्नकारस्य लोप इत्यर्थः । कृते नलोपेक्यचि चे॑त्यकारस्य ईत्त्वमिति मत्वाह — राजीयतीति । न च ईत्त्वे कर्तव्ये नलोपस्याऽसिद्धत्वं शङ्क्यं,नलोपः सुप्स्वरे॑ति नियमादित्यलम् । ननु त्वामात्मन इच्छति, मामात्मन इच्छतीत्यत्र युष्मदस्मद्भ्यां क्यचि धात्ववयवत्वात्सुपो लुकि प्रत्ययलक्षणाऽभावात् 'त्वमावेकवचने' इति कथं त्वमौ स्यातां, विभक्तौ परत एव तद्विधानादित्यत आह — प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेति । सुपो लुका लुप्तत्वेऽपि क्यचमादाय मपर्यन्तस्य त्वमाविति भावः । ननु युष्मानात्मन इच्छति, अस्मानात्मन इच्छति- युष्मद्यति अस्मद्यतीत्यत्रापि क्यचमादाय त्वमौ स्यातामित्यत आह — एकार्थयोरित्येवेति । प्रत्ययोत्तरपदयोश्चे॑त्यत्र 'त्वमावेकवचने' इति सूत्रमनुवृत्तम् । एकवचनशब्दश्च न रूढः, किंतु एकत्वविशिष्टार्थवृत्तित्वमेकवचनशब्देन विवक्षितमिति युष्मदस्मत्प्रक्रियायां प्रपञ्चितं प्राक् । तथा च युष्मदस्मदोरेकत्वविशिष्टार्थवृत्तित्वाऽभावान्न त्वमाविति भावः । गिरमात्मन इच्छति, पुरमात्मन इच्छतीत्यत्र गिर्शब्दात्पुर्शब्दाच्च क्यचि विशेषमाह — हलि चेति । 'उपधादीर्घ' इति शेषः । ननु दिवमिच्छति दिव्यतीत्यत्रापिहलि चे॑ति दीर्घः स्यादित्यत आह — धातोरित्येवेति ।हलि चे॑ति सूत्रेसिपि धातो॑रित्यस्तदनुवृत्तेरिति भावः । दिव्यतीति । दिव्शब्दोऽव्युत्पन्नं प्रातिपदिकमिति भावः । इहेति ।हलि चे॑ति सूत्रे धातोरित्यनुवृत्तेः पुर्यतीत्यत्र न दीर्घ इति माधवग्रन्थश्चिन्त्य इत्यर्थः । कुत इत्यत आह — पुर्गिरोः साम्यादिति । 'गृ शब्दे' 'पृ पालनपूरणयोः' इत्याभ्यां क्विपिऋत इद्धातोटरितिउदोष्ठपूर्वस्ये॑ति च इत्त्वे उत्त्वे च कृते रपरत्वे गिर्शब्दस्य च निष्पत्तेरिति भावः । प्रामादिक एवेति । दिव्शब्दस्याऽव्युत्पन्नप्रातिपदिकत्वान्न धातुत्वम् । दिव्धातोः क्विबन्तादूठि द्यूशब्दाच्च क्यचिद्यूयती॑त्येव उचितम् । विचि तु लघुपधगूणेलोपो व्यो॑रिति लोपे देशब्दात् क्यचि देयतीत्येवोचितमिति भावः । अदस्यतीति । अमुमात्मन इच्छतीत्यर्थे अदस्शब्दात्क्यचि सुपो लुका लुप्तत्वाद्विभक्तिपरकत्वाऽभावान्न त्यदाद्यत्वम् । सान्तत्वान्नोत्त्वमत्त्वे । 'नः क्ये' इति नियमेन पदान्तत्वाऽभावान्न सस्य रूत्वमिति भावः । कर्तृशब्दात्क्यचि विशेषमाह — रीङृत इति । गाग्र्यशब्दात्क्यचि विशेषमाह — क्यच्व्योश्चेति । आपत्यस्य यञो यकारस्य लोप इति भावः । कृते यलोपेक्यचि चे॑त्यकारस्य ईत्त्वं मत्वाह — गार्गीयतीति । वात्सीयतीति । वात्स्यशब्दात्क्यचि पूर्ववत् । कविशब्दात्क्यचि विशेषमाह — अकृत्सार्वेति । वाच्यतीति । वाच्शब्दात्क्यचि 'नः क्ये' इति नियमेन पदत्वाऽभावान्न कुत्वम् ।वचिस्वपी॑ति संप्रसारणं तु न,धातोः कार्यमुच्यमानं धातुविहितप्रत्यये एवे॑ति नियमात् । समिध्यतीति । समिध्शब्दात्क्यचि 'नः क्ये' इति नियमेन पदत्वाऽभावान्न जश्त्वम् । लुटस्तासि इटिसमिध्य इता इति स्थिते 'यस्य हलः' इति नित्ये यलोपे प्राप्ते — ##Padamanjari क्य इति क्यच्क्यष्क्यङमिति।'संज्ञायां समज' इत्यस्य तु क्यपोग्रहणं न भवति; प्रयोजनभावात्। न तावन्मन्येत्यत्र नलोपः प्रयोजनम्, सत्यपि पदत्वेऽप्रातिपदिकत्वात्;सुबन्तमित्यनुवृतेर्वा क्यपि विध्यर्थमेतन्न भवति। ननु क्यजादयः सुबन्ताद्धिधीयन्त इति प्रत्ययलक्षणेन सिद्धं पदत्वम्, नार्थ एतेन तत्राह-सिद्धे सतीति। नान्तमेवेति। क्य एव नान्तमित्येवं तु विपरीतनियमो न भवति;'न ङसिम्बुद्ध्योः' इति निषेधात्। वाच्यतीति। अत्र पदत्वाभावात्कुत्वजश्त्वे न भवतः ये तु गोसमानाक्षरनान्तादेव क्यज् भवति, नान्येभ्य इत्याहुः, तेषां क्यङ्क्यषोरेव नियमस्य व्यावर्त्यं प्रदर्शनीयम्-तपस्यतीत्यादौ॥