3-4-82 परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः प्रत्ययः परः च आद्युदात्तः च धातोः लस्य लिटः
लिटः लस्य परस्मैपदानाम् णल्-अतुस्-उस्-थल्-अथुस्-अ-णल्-व-माः
लिट्-लकारस्य विषये परस्मैपदस्य प्रत्ययानाम् णल्-अतुस्-उस्-थल्-अथुस्-अ-णल्-व-म-आदेशाः भवन्ति ।
In case of the लिट् लकार, the परस्मैपद प्रत्ययाः are respectively converted to - णल्,अतुस्, उस्, थल्, अथुस्, अ, णल्, व, म.
लिट इत्येव। लिडादेशानां परस्मैपदसंज्ञकानां यथासंख्यं तिबादीनां णलादयो नवादेशा भवन्ति। लकारः स्वरार्थः। णकारो वृद्ध्यर्थः। पपाच, पेचतुः पेचुः। पेचिथ, पपक्थ, पेचथुः, पेच। पपाच,पपच, पेचिव, पेचिम॥
लिटस्तिबादीनां नवानां णलादयोनव स्युः । भू अ इति स्थिते ॥
लिटस्तिबादीनां नवानां णलादयः स्युः। भू अ इति स्थिते -
परस्मैपदस्य ये नव प्रत्ययाः <<तिप्तस्झि...>> 3.4.78 इत्यनेन दीयन्ते तेषाम् लिट्-लकारस्य विषये क्रमेण 'णल्-अतुस्-उस्-थल्-अथुस्-अ-णल्-व-म' एते आदेशाः भवन्ति । एतेषां प्रत्ययानाम् विषये किञ्चित् अधिकम् - 1) णल्-इत्यत्र लकार-णकारयोः इत्संज्ञा लोपश्च भवति । अस्मिन् प्रत्यये णकारस्य ग्रहणेन प्रत्ययः 'णित्' भवति, येन णित्-विशिष्टानि कार्याणि - यथा <<अतः उपधायाः>> 7.2.116 इत्यनेन वृद्धिः आदयः भवितुमर्हन्ति । 2) अतुस् / उस् एतयोः सकारः <<न विभक्तौ तुस्माः>> 1.3.4 इत्यनेन इत्संज्ञकः नास्ति । अस्य सकारस्य विसर्गादेशः भवति । 3) मध्यमपुरुषस्य बहुवचनस्य 'अ' एतम् विहाय अन्ये सर्वे आदेशाः अनेकाल्-आदेशाः सन्ति, अतः <<अनेकाल्शित्सर्वस्य>> 1.1.55 इत्यनेन ते सर्वादेशस्य रूपेण भवन्ति । 'अ' प्रत्ययः तु एकाल्-अस्ति, तथा च <<धातोः>> 3.1.91 इत्यनेन धातोः परस्य प्रत्ययस्य आदेशरूपेण उक्तः अस्ति, अतः <<आदेः परस्य>> 1.1.54 इत्यनेन सः आद्यादेशः भवति । इत्युक्ते, अयमकारः 'थ' इत्यस्य थकारस्य आदेशरूपेण आगच्छति । अग्रे 'अ अ' इति स्थिते <<अतो गुणे>> 6.1.97 इत्यनेन अकारः एकादेशः जायते । 'पच्' धातोः परस्मैपदस्य लिट्-लकारस्य सर्वेषाम् रूपाणाम् प्रक्रिया अधः दत्ता अस्ति । 1) तिप-प्रत्ययस्य णल् आदेशः - पच् + लिट् [<<परोक्षे लिट्>> 3.2.115 इति लिट्] → पच् पच् + लिट् [<<लिटि धातोरनभ्यासस्य>> 6.1.8 इति द्वित्वम्] → प पच् + लिट् [<<हलादि शेषः>>7.4.60 इति चकारलोपः] → प पच् + तिप् [<<तिप्तस्झि...>> 3.4.78 इति तिप्-प्रत्ययः] → प पच् णल् [<<परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः>> 3.4.82 इति तिप्-इत्यस्य णल्-आदेशः] → प पाच् + अ [<<अतः उपधायाः>> 7.2.116 इति अङ्गस्य उपधा-अकारस्य वृद्धिः आकारः] → पपाच 2) थस्-प्रत्ययस्य अतुस्-आदेशः - पच् + लिट् [<<परोक्षे लिट्>> 3.2.115 इति लिट्] → पच् पच् + लिट् [<<लिटि धातोरनभ्यासस्य>> 6.1.8 इति द्वित्वम्] → प पच् + लिट् [<<हलादि शेषः>>7.4.60 इति चकारलोपः] → प पच् + तस् [<<तिप्तस्झि...>> 3.4.78 इति तस् -प्रत्ययः] → प पच् अतुस् [<<परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः>> 3.4.82 इति तस् -इत्यस्य अतुस् -आदेशः] → पेच् अतुस् [<<अत एकहल्मध्येऽनादेशादेर्लिटि>> 6.4.120 इति अभ्यासस्य लोपः, धातोः अकारस्य च एकारः] → पेचतुः [<<ससजुषोः रुः>> 8.2.66 इति रुँत्वम् । <<खरवसानयोर्विसजर्नीयः>> 8.3.15 इति विसर्गः] 3) झि-प्रत्ययस्य उस्-आदेशः - पच् + लिट् [<<परोक्षे लिट्>> 3.2.115 इति लिट्] → पच् पच् + लिट् [<<लिटि धातोरनभ्यासस्य>> 6.1.8 इति द्वित्वम्] → प पच् + लिट् [<<हलादि शेषः>>7.4.60 इति चकारलोपः] → प पच् + झि [<<तिप्तस्झि...>> 3.4.78 इति झि-प्रत्ययः] → प पच् उस् [<<परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः>> 3.4.82 इति झि-इत्यस्य उस्-आदेशः] → पेच् उस् [<<अत एकहल्मध्येऽनादेशादेर्लिटि>> 6.4.120 इति अभ्यासस्य लोपः, धातोः अकारस्य च एकारः] → पेचुः [<<ससजुषोः रुः>> 8.2.66 इति रुँत्वम् । <<खरवसानयोर्विसजर्नीयः>> 8.3.15 इति विसर्गः] 4) सिप्-प्रत्ययस्य थल्-आदेशः - पच् + लिट् [<<परोक्षे लिट्>> 3.2.115 इति लिट्] → पच् पच् + लिट् [<<लिटि धातोरनभ्यासस्य>> 6.1.8 इति द्वित्वम्] → प पच् + लिट् [<<हलादि शेषः>>7.4.60 इति चकारलोपः] → प पच् + सिप् [<<तिप्तस्झि...>> 3.4.78 इति सिप्-प्रत्ययः] → प पच् थल् [<<परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः>> 3.4.82 इति सिप्-इत्यस्य थल्-आदेशः] → प पक् + थ [<<चोः कुः>> 8.2.30 इति कुत्वम्] → पपक्थ 5) थस्-प्रत्ययस्य अथुस्-आदेशः - पच् + लिट् [<<परोक्षे लिट्>> 3.2.115 इति लिट्] → पच् पच् + लिट् [<<लिटि धातोरनभ्यासस्य>> 6.1.8 इति द्वित्वम्] → प पच् + लिट् [<<हलादि शेषः>>7.4.60 इति चकारलोपः] → प पच् + थस् [<<तिप्तस्झि...>> 3.4.78 इति थस्-प्रत्ययः] → प पच् अथुस् [<<परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः>> 3.4.82 इति थस्-इत्यस्य अथुस्-आदेशः] → पेच् अथुस् [<<अत एकहल्मध्येऽनादेशादेर्लिटि>> 6.4.120 इति अभ्यासस्य लोपः, धातोः अकारस्य च एकारः] → पेचथुः [<<ससजुषोः रुः>> 8.2.66 इति रुँत्वम् । <<खरवसानयोर्विसजर्नीयः>> 8.3.15 इति विसर्गः] 6) थ-प्रत्ययस्य अ-आदेशः - पच् + लिट् [<<परोक्षे लिट्>> 3.2.115 इति लिट्] → पच् पच् + लिट् [<<लिटि धातोरनभ्यासस्य>> 6.1.8 इति द्वित्वम्] → प पच् + लिट् [<<हलादि शेषः>>7.4.60 इति चकारलोपः] → प पच् + थ [<<तिप्तस्झि...>> 3.4.78 इति थ-प्रत्ययः] → प पच् अ [<<परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः>> 3.4.82 इति प्रत्ययस्य अकारादेशः ।] → पेच् अ [<<अत एकहल्मध्येऽनादेशादेर्लिटि>> 6.4.120 इति अभ्यासस्य लोपः, धातोः अकारस्य च एकारः । ] → पेच [<<ससजुषोः रुः>> 8.2.66 इति रुँत्वम् । <<खरवसानयोर्विसजर्नीयः>> 8.3.15 इति विसर्गः] 7) मिप्-प्रत्ययस्य णल्-आदेशः - पच् + लिट् [<<परोक्षे लिट्>> 3.2.115 इति लिट्] → पच् पच् + लिट् [<<लिटि धातोरनभ्यासस्य>> 6.1.8 इति द्वित्वम्] → प पच् + लिट् [<<हलादि शेषः>>7.4.60 इति चकारलोपः] → प पच् + मिप् [<<तिप्तस्झि...>> 3.4.78 इति मिप्-प्रत्ययः] → प पच् णल् [<<परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः>> 3.4.82 इति मिप्-इत्यस्य णल्-आदेशः] → प पाच्/पच् + अ [<<णलुत्तमो वा>> 7.1.91 इति वैकल्पिकम् णित्वम् । णित्वे <<अतः उपधायाः>> 7.2.116 इति अङ्गस्य उपधा-अकारस्य वृद्धिः आकारः] → पपाच / पपच 8) वस्-प्रत्ययस्य व-आदेशः - पच् + लिट् [<<परोक्षे लिट्>> 3.2.115 इति लिट्] → पच् पच् + लिट् [<<लिटि धातोरनभ्यासस्य>> 6.1.8 इति द्वित्वम्] → प पच् + लिट् [<<हलादि शेषः>>7.4.60 इति चकारलोपः] → प पच् + वस् [<<तिप्तस्झि...>> 3.4.78 इति वस्-प्रत्ययः] → प पच् व [<<परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः>> 3.4.82 इति वस्-इत्यस्य व-आदेशः] → प पच् इट् व <<कृसृभृवृस्तुद्रुस्रुश्रुवो लिटि>> 7.2.13 इत्यनेन पच्-धातोः लिटि इट्त्वम् । अतः <<आर्द्धधातुकस्य इड्वलादेः>> 7.2.35 इति इडागमः] → पेच् इ व [<<अत एकहल्मध्येऽनादेशादेर्लिटि>> 6.4.120 इति अभ्यासस्य लोपः, धातोः अकारस्य च एकारः । ] → पेचिव 9) मस्-प्रत्ययस्य म-आदेशः - पच् + लिट् [<<परोक्षे लिट्>> 3.2.115 इति लिट्] → पच् पच् + लिट् [<<लिटि धातोरनभ्यासस्य>> 6.1.8 इति द्वित्वम्] → प पच् + लिट् [<<हलादि शेषः>>7.4.60 इति चकारलोपः] → प पच् + मस् [<<तिप्तस्झि...>> 3.4.78 इति वस्-प्रत्ययः] → प पच् म [<<परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः>> 3.4.82 इति मस्-इत्यस्य म-आदेशः] → प पच् इट् म <<कृसृभृवृस्तुद्रुस्रुश्रुवो लिटि>> 7.2.13 इत्यनेन पच्-धातोः लिटि इट्त्वम् । अतः <<आर्द्धधातुकस्य इड्वलादेः>> 7.2.35 इति इडागमः] → पेच् इ म [<<अत एकहल्मध्येऽनादेशादेर्लिटि>> 6.4.120 इति अभ्यासस्य लोपः, धातोः अकारस्य च एकारः । ] → पेचिम
<<परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः>> - परस्मैपदानां । लिटस्तझयोरित्यस्माल्लिट इत्यनुवृत्तिमभिप्रेत्याह — लिटस्तिबादीनामिति । णलादय इति । णल्, अतुस्, उस् । थल्, अथुस् अ । णल्, व , म-इत्येते नव यथासङ्ख्यं स्युरित्यर्थः । तत्र तिपो णल् सर्वादेशः । न च णकारलकारयोः 'चुटू' इतिहलन्त्य॑मिति च इत्संज्ञकत्वाल्लोपे कथमनेकाल्त्वामिति वाच्यं, सर्वादेशत्वात्प्राग्णलः प्रत्ययत्वाऽभावेन 'चुटू' इत्यस्याऽप्रवृत्तेः । णित्त्वं तु जुहावेत्यादौ वृद्ध्यर्थम् । लित्त्वं तु लित्स्वरार्थम् । ननु मध्यमपुरुषबहुवचनथस्य विधीयमानोऽकारःअलोऽन्त्यस्ये॑त्यन्यस्य स्यात् । अकारस्य अकारविधिस्तु यथासङ्ख्यापादनार्थ इति चेत्, सत्यम्, द्वयोरकारयोः परूपेण 'अ' इति सूत्रे निर्देशादनेकाल्त्वात्सर्वादेशत्वमिति भाष्ये स्पष्टम् । न च अतुसादीनामादेशत्वात्पूर्वं विभक्तित्वाऽभावेन 'न विभक्ता' विति निषेधाऽभावत्सकारस्येत्त्वं दुर्वारमिति वाच्यं, सकारादुपरि सकारान्तस्य संयोगान्तलोपेन लुप्तया श्रूयमाणसकारस्योपदेशेऽन्त्यत्वाऽभावादित्यलम् ।
तिबादीनामिति । एतच्च प्रकरणाल्लभ्यते, तेन क्वसोर्णलादयो न भवन्ति, विधानसामर्थ्याद्वा क्वसोर्णलाद्यभावः । लकारः स्वार्थ इति । अन्यथा प्रत्ययस्य पित्वादनुदातत्वेऽपि धातुस्वरे कृते द्विः प्रयोगो द्विर्वचनमिति द्वयोरप्युदातत्वं प्राप्नोति । ठनुदातं पदमेकवर्जम्ऽ इति नास्ति, यौगपद्येन सम्भवः पर्यायेण प्रसज्येत । णकारो वृद्ध्यर्थ इति । इदमन्यथासिद्धम्,'णलुतमो वा' इत्यत्र योगविभागः - अल् णिद्भवतीति, तत उतमो वा - वा णिद्भवतीति । पपाचेति । कथमयं सर्वादशः, यावता'नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वम्' , ततश्च'धातोः' इत्यधिकाराद् ठादेः परस्यऽ इति वकारस्य प्राप्नोति ? अनित्वात्सिद्धम् ? न ह्ययं णल्विधानसमये प्रत्यय इत्यनित्वाद् णकारस्यानेकालत्वात्सर्वादेशः, ततो णकारस्योत्संज्ञेत्यानुपूर्व्यात्सिद्धम् । ननु च णकारो न कर्तव्य इत्युक्तम् ? एवं तर्हि लकार आदौ क्रियते तस्याप्यनित्वात्सिद्धम्, ल उतमो वेति वक्तव्यम्, एवमात औ लस्येति, हल्ङ्यादिसूत्रे चाप्यपृक्तं हलिति हल्ग्रहणं लिङ्गं सर्वादशो णलिति, तद्धि पपाचेत्यादौ मा भूदिति । सर्वादेशत्वे च तदुपपद्यते । पपक्थेति । क्रादिनियमात्प्राप्त इट् ठुपदेशेऽत्वतःऽ इति प्रतिषेधान्न भवति । क्वचित्पेचिथेति पाठः, ठृतो भारद्वाजस्यऽ इति नियमादिट्,'थलि च सेटि' इत्येत्वाभ्यासलोपो । पेचेति । धातोरित्यधिकारात्'तस्मादित्युतरस्य ठादेः परस्य' इति थकारस्याकारे द्वयोरतो गुणे पररूपत्वम् ॥