7-2-116 अतः उपधायाः वृद्धिः अचः ञ्णिति
अङ्गस्य उपधायाः अतः ञ्णिति वृद्धिः
अङ्गस्य उपधा-अकारस्य णित् ञित् प्रत्यये परे च वृद्धिः भवति ।
The उपधा-अकार of an अङ्ग undergoes a वृद्धिः when followed by a णित् or a ञित् प्रत्यय.
अङ्गोपधाया अकारस्य स्थाने ञिति णिति च प्रत्यये वृद्धिर्भवति। पाकः। त्यागः। यागः। पाचयति। पाचकः। पाठयति। पाठकः। अत इति किम्? भेदयति। भेदकः। उपधाया इति किम्? चकासयति। तक्षकः॥
उपधाया अतो वृद्धिः स्यात् ञिति णिति च प्रत्यये परे । चखाद ॥
उपधाया अतो वृद्धिः स्यात् ञिति णिति च प्रत्यये परे। जगाद। जगदतुः। जगदुः। जगदिथ। जगदथुः। जगद॥
यदि कस्मिंश्चित् अङ्गे अकारः उपधास्थाने अस्ति, तर्हि तस्य अकारस्य णित्-प्रत्यये परे / ञित्-प्रत्यये परे च वृद्धि-आदेशः (= आकारः) भवति । यथा - 1. पठ् + घञ् [<<भावे>> 3.3.18 इत घञ्-प्रत्ययः] → पाठ [<<अत उपधायाः>> 7.2.116 इति ञित्-प्रत्यये परे उपधा-अकारस्य वृद्धिः आकारः] 2. पठ् + ण्वुल् [<<ण्वुल्तृचौ>> 3.1.133 इति ण्वुल्-प्रत्ययः] → पाठ् + वु [<<अत उपधायाः>> 7.2.116 इति णित्-प्रत्यये परे उपधा-अकारस्य वृद्धिः आकारः] → पाठ् + अक [<<युवोरनाकौ>> 7.1.1 इति वु-इत्यस्य अक-आदेशः] → पाठक 3. क्षल्-धातोः लट्-लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रक्रिया इयम् - क्षल् + णिच् [<<सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्>> 3.1.25 इति स्वार्थे णिच्] → क्षल् + इ [इत्संज्ञालोपः । <<सनाद्यन्ताः धातवः>> 3.1.32 इति धातुसंज्ञा] → क्षालि [<<अत उपधायाः>> 7.2.116 इति णित्-प्रत्यये परे उपधा-अकारस्य वृद्धिः आकारः] → क्षालि+ लट् [<<वर्तमाने लट्>> इति लट्] → क्षालि + तिप् [<<तिप्तस्..>> 3.4.78 इति प्रथमपुरुषैकवचनस्य तिप्-प्रत्ययः] → क्षालि+ शप् + तिप् [<<कर्तरि शप्>> 3.1.68 इति शप्] → क्षाले + अ + ति [<<सार्वधातुकार्धधातुकयोः>> 7.3.84 इति गुणः] → क्षालय् + अ + ति [<<एचोऽयवायावः>> 6.1.78 इति अयादेशः] → क्षालयति ज्ञातव्यम् - अस्मिन् सूत्रे 'अतः' इत्यनेन 'अकारस्य वृद्धिः भवति' इति निर्दिष्टमस्ति, अतः <<इको गुणवृद्धी>> 1.1.3 इत्यस्य प्रयोगः अत्र न भवति ।
<<अत उपधायाः>> - णलि अजन्तत्वाऽभावादचो ञ्णितीति वृद्धेरप्राप्तौ — अत उपधायाः । वृद्धिः स्यादिति ।मृजेर्वृद्धि॑रित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । चखादेति । एत्वाभ्यासलोपौ तु नात्र भवतः, पित्त्वेऽकित्त्वात्, आदेशादित्वात्, तदपेक्षया वृद्धेः परत्वाच्च ।