8-4-21 उभौ साभ्यासस्य पूर्वत्र असिद्धम् संहितायाम् रषाभ्यां नः णः समानपदे उपसर्गाद् अनितेः
रषाभ्यामुपसर्गात् अनितेः साभ्यासस्य उभौ नः णः
रेफयुक्तात् उपसर्गात् परस्य 'अन् (प्राणने)' धातोः द्वित्वं कृतमस्ति चेत् उभयोः नकारयोः णकारादेशः भवति ।
When the verb अन् (प्राणने) is used along with a रेफ/षकारयुक्त उपसर्ग (like प्र or परा), and when such a verb undergoes a द्वित्व, then both of the नकारs become णकार.
साभ्यासस्यानितेरुपसर्गस्थाद् निमित्तादुत्तरस्योभयोर्नकारयोर्णकार आदेशो भवति। प्राणिणिषति। प्राणिणत्। पराणिणिषति। पराणिणत्। <<पूर्वत्रासिद्धीयमद्विर्वचने>> इत्येतस्मिन् सति पूर्वणैव कृतणत्वस्य द्विर्वचने कृते सिद्धमेतदन्तरेणापि वचनम्? एतत् तु नाश्रयितव्यमिति सूत्रमिदमारभ्यते। तेन औजढदिति सिद्धं भवति॥
साभ्यासस्यानितेरुभौ नकारौ णत्वं प्राप्नुतो निमित्ते सति । प्राणिणत् ॥
रेफयुक्तात् उपसर्गात् परस्य 'अन् (प्राणने)' धातोः नकारस्य <<अनितेः>> 8.4.19 इत्यनेन णकारादेशः उच्यते । यदि अस्य धातोः द्वित्वं कृतमस्ति, तर्हि उभयोः नकारयोः णकारादेशः भवेत् इति वर्तमानसूत्रस्य आशयः । उदाहरणद्वयं पश्यामः - (1) 'प्राणितुम् इच्छति' (wants to breathe / live) अस्मिन् अर्थे <<धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा>> 3.1.7 इत्यनेन सन्-प्रत्यये कृते एतादृशी प्रक्रिया जायते - प्र + अन् + सन् [<<धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा>> 3.1.7 इति सन्] → प्र + अन् + इट् + स [<<आर्धधातुकस्येड् वलादेः>> 7.2.35 इति इडागमः । <<वार्णादङ्गं बलीयः>> इति न्यायेन अङ्गकार्यम् द्वित्वकार्यात् पूर्वं भवति ।] → प्र + अनि + स [टकारस्य इत्संज्ञा , लोपः] → प्र + अनि + नि + स [<<सन्यङोः>> 6.1.9 इति द्वित्वम् । <<अजादेर्द्वितीयस्य>> 6.1.2 इति द्वितीय-एकाच्-अंशस्य (इत्युक्ते 'नि' इत्यस्य) द्वित्वम् भवति । ] → प्रानिनिस [<<अकः सवर्णे दीर्घः>> 6.1.101 इति सवर्णदीर्घः] → प्रानिनिष [<<आदेशप्रत्यययोः>> 8.3.59 इति षत्वम् । ] → प्राणिणिष [<<उभौ साभ्यासस्य>> 8.4.21 इति द्वयोः नकारयोः णकारादेशः । <<सनाद्यन्ताः धातवः>> 3.1.32 इति धातुसंज्ञा ।] अस्य अग्रे प्राणिणिषति / प्राणिणिषतु / प्राणिणिषत् - एतादृशाणि रूपाणि भवन्ति । एवमेव परा + अन् + सन् = पराणिणिष इत्यपि आतिदेशिकधातुः सिद्ध्यति । (2) 'प्र + अन्' धातोः णिच्-प्रत्ययं कृत्वा ततः लुङ्लकारस्य प्रथमैकवचनम् एतादृशं सिद्ध्यति - प्र + अन् + णिच् + लुङ् → प्र + आट् + अन् + णिच् + लुङ् [<<आडजादीनाम्>> 6.4.72 इति आडागमः] → प्र + आ + अन् + णिच् + तिप् [<<तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्>> 3.4.78 इति प्रथमपुरुषैकवचनस्य तिप्-प्रत्ययः] → प्र + आ + अन् + इ + च्लि + ति [<<च्लि लुङि>> 3.1.43 इति 'च्लि' विकरणप्रत्ययः] → प्र + आ + अनि + चङ् + ति ['च्लि' इत्यस्य <<च्लेः सिच्>> 3.1.44 इति सिच्-आदेशे प्राप्ते अपवादस्वरूपेण <<णिश्रिद्रुस्रुभ्यः कर्तरि चङ्>> 3.1.48 इति चङ्-आदेशः ] → प्र + आ + अनि + अ + ति [चकारङकारयोः इत्संज्ञा, लोपः] → प्र + आ + अनि + नि + अ + ति [<<चङि>> 6.1.11 इति द्वित्वविधानम् । <<अजादेर्द्वितीयस्य>> 6.1.2 इति द्वितीय-एकाच्-अंशस्य (इत्युक्ते 'नि' इत्यस्य) द्वित्वम् भवति । ] → प्र + आ + अनि + न् + अ + ति ['अ' इति आर्धधातुकः प्रत्ययः अस्ति अतः <<णेरनिटि>> 6.4.51 इति णिच्-प्रत्ययस्य (इत्युक्ते इकारस्य) लोपः] → प्र + आ + अनि + न् + अ + त् [<<इतश्च>> 3.4.100 इति प्रत्ययस्थस्य इकारस्य लोपः] → प्रानिनत् [<<अकः सवर्णे दीर्घः>> 6.1.101 इति सवर्णदीर्घः] → प्राणिणत् [<<उभौ साभ्यासस्य>> 8.4.21 इति द्वयोः नकारयोः णकारादेशः] एवमेव 'परा + अन् + णिच् + लुङ् (तिप्)' इत्यस्य 'पराणिणत्' इत्यपि रूपम् एतादृशमेव सिद्ध्यति । स्मर्तव्यम् - अस्य सूत्रस्य अनुपस्थितौ <<अनितेः>> 8.4.21 इत्यनेन केवलं प्रथमस्यैव नकारस्य णत्वं स्यात् । यद्यपि द्वितीयः नकारः अपि 'अन्' इत्यस्यैव अस्ति, तथापि प्रथमनकारस्य णत्वे कृत्वे तस्य व्यवधानेन द्वितीयनकारस्य णत्वं नैव सम्भवेत् । उभयोः नकारयोः णत्वं स्यात् इति प्रतिपादयितुमस्य सूत्रस्य निर्माणं कृतमस्ति । शास्त्रविशेषः - वस्तुतः परिभाषेन्दुशेखरे <<पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे>> (परिभाषा 126) इति काचन परिभाषा विद्यते । अस्याः परिभाषायाः अर्थः अयम् - 'यत्र द्वित्वकार्यम् कर्तव्यमस्ति तत्र <<पूर्वत्रासिद्धम्>> 8.2.1 इत्यनेन उक्तमसिद्धत्वम् न ग्रहीतव्यम्' । इत्युक्ते - द्वित्वकार्यात् पूर्वमेव (सूत्रपाठे विद्यमानात् परत्वात्) त्रिपादीकार्यम् भवितुमर्हति, ततश्च त्रिपादीकार्यात् अनन्तरम् द्वित्वविधानम् सिद्धमस्ति - इति आशयः । इदानीम् , एतां परिभाषामनुसृत्य अत्र निर्दिष्टायां प्रक्रियायाम् द्वित्वकार्यात् पूर्वमेव <<अनितेः>> 8.4.21 इत्यनेन सूत्रेण 'अनि' इत्यस्य नकारस्य णत्वं कृत्वा ततः 'णि' इत्यस्यैव द्वित्वं क्रियते चेत् णकारस्य द्वित्वे णकारः एव जायेत, अतः वर्तमानसूत्रं विना अपि द्वौ णकारौ सिद्ध्यतः । अस्यां स्थितौ वर्तमानसूत्रस्य प्रयोजनमेव विनश्यति । परन्तु तथापि वर्तमानसूत्रमाचार्येण पाठितमस्ति । एतत् अस्यैव ज्ञापकम् यत् <<पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे>> इति परिभाषा अनित्या अस्ति । अस्य विशेषः विस्तारः तु परिभाषेन्दुशेखरे द्रष्टव्यः ।
<<उभौ साभ्यासस्य>> - उभौ साभ्यासस्य । अनितेरित्यनुवर्तते । 'अन प्राणने' इति धातोरित्यर्थः । 'रषाभ्यां नो णः' इत्यधिकृतम् ।उपसर्गादसमासेऽपी॑त्यत उपसर्गादित्यनुवर्तते । तदाह — साभ्यासस्येत्यादिना । निमित्ते सतीति । उपसर्गस्थे रेफे सतीत्यर्थः । प्राणिणदिति । प्र अन् इ अ त् इति स्थिते 'अनिते' रिति णत्वस्याऽसिद्धत्वान्नीत्यस्य द्वित्वे उत्तरखण्डे नकारस्याभ्यासनकारेण व्यवदानाण्णत्वे अप्राप्ते उभयोर्नकारयोरनेन णत्वमित्यर्थः । न चपूर्वत्राऽसिद्धीयमद्विर्वचने॑ इति निषेधाद्द्वित्वे कर्तव्ये णत्वस्याऽसिद्धत्वविरहेण परत्वात्कृते णत्वे ततः पश्चाद्द्वित्वेप्राणिण॑दिति सिद्धमिति वाच्यम्, अत एवपूर्वत्राऽसिद्धीयमद्विर्वचने॑ इत्यस्याऽनित्यत्वविज्ञानात् ।तेनऊर्णुनावे॑त्यत्र णत्वात् पूर्वमेव नुशब्दस्य द्वित्वे कृतेऽभ्यासोत्तरखण्डे णत्वाऽबावसिद्धिरित्यन्यत्र विस्तरः ।
प्राणिणिषतीति । सनि ठजादेर्द्वितीयस्यऽ इति निशब्दस्य द्विवर्चनम् । प्राणिणदिति । ण्यन्ताल्लुङ्, च्लेश्चङ्, णिंलोपः,'द्विर्वचने' चिऽ इति स्थानिवद्भावान्निशब्दस्य द्विर्वचनम् । पूर्वत्रासिद्धीयमित्यादि ।'पूर्वत्रासिद्धीयमद्विर्वचने' इत्यस्मिन्नसति प्रानिसतीतिस्थिते द्विर्वचनं च प्राप्नोति, णत्वं च, तत्र णत्वस्यासिद्धत्वात्पूर्व द्विर्वचने कृतेऽभ्यासणकारेण व्यवायाद्धातुनकारस्य णत्वं न स्यात् । अस्मिंस्तु सति परत्वाण्णत्वे कृते कृतणत्वस्यैव द्विर्वचने अन्तरेणाप्येतद्वचनं प्राणिणिषतीत्यादि सिद्धं भवति । यद्येवम्, किमर्थमिदमारभ्यते ? इत्याह - एतत्विति । शक्यार्थे कृत्याः, इतिकरणो हेतौ । तुशब्दोऽवधारणे । यस्मादेतदपवादवचनमेतदर्थं नैव शक्यमाश्रयितुम्, तस्मादेतदारभ्यते । अयमभिप्रायः - अस्य वचनस्यानित्यत्वज्ञापनार्थमिदमारभ्यत इति । तेन - ठौजढदित्यत्र ढत्वादीनामसिद्धत्वात् हत् इत्येतद् द्विरुच्यतेऽ - इत्युपपन्नं भवति । अथ ठुभौऽ इति किमर्थम्, यावताभ्यासनकारस्य पूर्वेणैव णत्वं सिध्यति, आरम्भसामर्थ्याद्धातुनकारस्य व्यवायेऽप्यनेन भविष्यति ? सत्यम्; व्यवहितस्य सिध्यति, अनन्तरस्य तु तक्रकौडिन्यन्यायान्न स्यादिति ठुभौऽ इत्युच्यते ॥