रोः सुपि

8-3-16 रोः सुपि पदस्य पूर्वत्र असिद्धम् संहितायाम् विसर्जनीयः

Sampurna sutra

Up

पदस्य रुः सुपि विसर्जनीयः संहितायाम्

Neelesh Sanskrit Brief

Up

सप्तमीबहुवचनस्य सुप्-प्रत्यये परे पदान्तरेफस्य तदा एव विसर्गः भवति यदा सः रेफः 'रुँ' इत्यस्मात् निर्मितः अस्ति ।

Neelesh English Brief

Up

In presence of the सुप् प्रत्यय of सप्तमी-बहुवचन, a पदान्त र्-वर्ण is converted to a विसर्ग only if that र् is generated from रुँ, and not otherwise.

Kashika

Up

रु इत्येतस्य रेफस्य सुपि परतो विसर्जनीयादेशो भवति। पयःसु। सर्पिःषु। यशःसु। सुपीति सप्तमीबहुवचनं गृह्यते। सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः। रोरेव सुपि विसर्जनीयादेशः, नान्यस्य। गीर्षु। धूर्षु॥

Siddhanta Kaumudi

Up

सप्तमीबहुवचने परे रोरेव विसर्जनीयो नान्यरेफस्य । षत्वम् । षस्य द्वित्वे प्राप्ते ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi

Up

रोरेव विसर्गः सुपि। षत्वम्। षस्य द्वित्वे प्राप्ते॥

Neelesh Sanskrit Detailed

Up

<<खरवसानयोर्विसर्जनीयः>> 8.3.15 इति सूत्रेण पदान्तरेफस्य संहितायाम् खर्-वर्णे परे विसर्गादेशे प्राप्ते, प्रकृतसूत्रेण सप्तमीबहुवचनस्य सुप्-प्रत्यये परे सः नियम्यते । सप्तमीबहुवचनस्य सुप्-प्रत्यये परे केवलम् रुँ-इत्यस्मात् प्राप्तस्य रेफस्य एव विसर्गादेशः भवति, अन्यरूपेण सिद्धानाम् रेफाणाम् न — इति प्रकृतसूत्रस्य आशयः । उदाहरणे एते — 1. गिर् शब्दस्य सप्तमीबहुवचस्य प्रक्रियायाम् रेफस्य सुप्-प्रत्यये परे विसर्गादेशः न भवति, यतः गिर् शब्दे विद्यमानः रेफः रुँ-इत्यस्मात् निर्मितः नास्ति अपितु 'ॠ' इत्यस्मात् निर्मितः वर्तते । प्रक्रिया इयम् — गॄ + क्विप् + सुप् [गॄ-धातोः <<क्विप् च>> 3.2.76 इति क्विप्-प्रत्ययः । क्विबन्तस्य <<कृत्तद्धितसमासाश्च>> 1.2.46 इति प्रातिपदिकसंज्ञायां जातायाम् सप्तमीबहुवचनस्य सुप्-प्रत्ययः] → गिर् + स् [क्विप्-प्रत्ययस्य ककारपकारयोः इत्संज्ञा, लोपः । वकारोत्तरः इकारः उच्चारणार्थः, अतः सोऽपि लुप्यते । अपृक्तवकारस्य <<वेरपृक्तस्य>> 6.1.67 इति लोपः भवति ।] → गिर् + सु [<<ॠत इद्धातोः>> 7.1.100 इति ॠकारस्य इकारादेशः भवति, स च<<उरण् रपरः>> 1.1.51 इति रपरः विधीयते । अनेन प्रकारेण अत्र विद्यमानः रेफः ॠकारस्य आदेशरूपेण विहितः वर्तते, न हि रुँ-इत्यस्मात् निर्मितः ]। → गिर् सु [<<हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्>> 6.1.68 इति सुँ-प्रत्ययस्य लोपः । अस्मिन् लोपे कृते अपि <<प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्>> 1.1.62 इत्यनेन 'गिर्' इत्यस्य <<सुप्तिङन्तं पदम्>> 1.4.14 इति पदसंज्ञा भवति । ] → गीर् सु [<<र्वोरुपधाया दीर्घ इकः>> 8.2.76 इति दीर्घः] → गीर्षु [<<आदेशप्रत्यययोः>> 8.3.59]इति षत्वम् । अत्र [<<स्वादिष्वसर्वनामस्थाने>> 1.4.17 इत्यनेन गीर्-शब्दस्य पदसंज्ञायां सत्याम् <<खरवसानयोर्विसर्जनीयः>> 8.3.15 इत्यनेन प्राप्तः विसर्गादेशः <<रोः सुपि>> 8.3.16 इत्यनेन नियम्यते, अतः अत्र ॠवर्णात् निर्मितस्य रेफस्य विसर्गादेशः न भवति ।] 2. पयस् शब्दस्य सप्तमीबहुवचस्य प्रक्रियायाम् रुँ-इत्यस्मात् इत्संज्ञालोपं कृत्वा निर्मितस्य रेफस्य सुप्-प्रत्यये परे विसर्गादेशः भवति । पयस् +सुप् [सप्तमीबहुवचनस्य प्रत्ययः] → पयरुँ + सु [<<स्वादिष्वसर्वनामस्थाने>> 1.4.17 इत्यनेन पयस्-शब्दस्य पदसंज्ञा भवति । अतः <<ससजुषो रुँः>> 8.2.66 इत्यनेन पदान्तसकारस्य रुत्वं भवति ।] → पयर् + सु [उकारस्य <<उपदेशेऽजनुनासिक इत्>> 1.3.2 इति इत्संज्ञा, <<तस्य लोपः>> 1.3.9 इति लोपः] → पयः + सु [रुँ-इत्यस्य सुप्-प्रत्यये परे <<रोः सुपि>> 8.3.16 इति विसर्गः] → पयःसु, पयस्सु [<<वा शरि>> 8.3.36 इति विकल्पेन सकारादेशः]

Balamanorama

Up

<<रोः सुपि>> - रोः सुपि ।खरीत्यनुवृत्तेः सप्तमीबहुवचनमेवात्र सुप् ।खरवसानयो॑रित्येव सिद्धे नियमार्थ एवैष विधिरित्याह — रोरेवेति । विपरीतनियमस्तु न,हलोऽनन्तराः संयोगः॑ इति निर्देशात् । षत्वमिति ।आदेश प्रत्यययो॑रित्यनेने॑ति शेषः । रेफस्य इण्त्वेन ततः परत्वादिति भावः । षस्य द्वित्व इति ।अचो रहाभ्या॑मित्यनेने॑ति शेषः ।

Padamanjari

Up

पयः स्विति । यत्र सकारद्वयं पठ।ल्ते तत्र'वा शिर' इति विसर्जनीयस्य वा सकारः । सर्पिः ष्विति । यत्र विसर्जनीयः पठ।ल्ते तत्र'नुम्विसर्जनीयशर्व्यवाये' पिऽ इति प्रत्ययसकारस्य षत्वम् । षकारद्वयपाठे तु पूर्ववद्धिसर्जनीयस्य सत्वम्, परस्य पूर्ववदेव षत्वम्, पूर्वस्य ष्टुअत्वम् । सप्तमीबहुवचनं गृह्यत इति । न प्रत्याहारः;'खरि' इत्यनुवृतेः, न हि सप्तमीबहुवचनादन्यः सुप् खरादिरस्ति । तेन पयोभ्यामित्यादौ विध्यर्थं न भवति, किं तर्हि ? नियमार्थम्, यदाहसिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थ इति । रोरेव सुपीति । विपरीतस्तु नियमो न भवति - रोः सुप्येवेति;'हलो' नन्तराः संयोगःऽ इत्यादिनिर्देशात् ॥