विरामोऽवसानम्

1-4-110 विरामः अवसानम् आ कडारात् एका सञ्ज्ञा

• Sampurna sutra
• Neelesh Sanskrit Brief
• Neelesh English Brief
• Kashika
• Siddhanta Kaumudi
• Laghu Siddhanta Kaumudi
• Neelesh Sanskrit Detailed
• Balamanorama
• Padamanjari

Sampurna sutra

Up

विरामः अवसानम्

Neelesh Sanskrit Brief

Up

वर्णानाम् अभाव: अवसानसंज्ञकः भवति ।

Neelesh English Brief

Up

Absence of letters is called अवसान.

Kashika

Up

विरतिर्विरामः। विरम्यतेऽनेनेति वा विरामः। सोऽवसानसंज्ञो भवति। दधिँ। मधुँ। वृक्षः। प्लक्षः। अवसानप्रदेशाः — <<खरवसानयोर्विसर्जनीयः>> ८.३.१५ इत्येवमादयः॥

॥ इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥

Siddhanta Kaumudi

Up

वर्णानामभावोऽवसानसंज्ञः स्यात् ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi

Up

वर्णानामभावोऽवसानसंज्ञः स्यात्। रुत्वविसर्गौ। रामः॥

Neelesh Sanskrit Detailed

Up

व्याकरणशास्त्रे पाठितासु संज्ञासु अन्यतमा अस्ति अवसानम् इति संज्ञा, या प्रकृतसूत्रेण पाठिता अस्ति । अर्धमात्रायाः अपेक्षया अधिकम् कालम् यावत् उच्चारणस्य अभावः इतिअवसानम् इति संज्ञया निर्दिश्यते - इति अस्य सूत्रस्य आशयः । यथा, फलम् इत्यत्र मकारात् अनन्तरम् कोऽपि वर्णः न विद्यते, अतः मकारात् अनन्तरम् अवसानम् अस्ति इति उच्यते । एवमेव, फलम् पतति इत्यत्र फलम् इति उक्त्वा ततः अर्धमात्रातः अधिकं विरामं स्वीकृत्य ततः पतति इति उच्चार्यते चेत् अत्रापि मकारात् अनन्तरम् अवसानम् अस्ति इति उच्यते अष्टाध्याय्याम् अवसानसंज्ञायाः आहत्य त्रीणि प्रयोजनानि वर्तन्ते —

1) विसर्गनिर्माणम् — <<खरवसानयोर्विसर्जनीयः>> 8.3.15 इत्यनेन सूत्रेण पदान्तरेफस्य अवसाने परे विसर्गादेशः भवति । यथा, राम-शब्दस्य प्रथमैकवचनस्य रूपसिद्धौ — राम + सुँ [प्रथमैकवचनस्य प्रत्ययः] → राम + स् [उकारस्य <<उपदेशेऽजनुनासिक इत्>> 1.3.2 इति इत्संज्ञा, तस्य लोपः 1.3.9 इति लोपः। अग्रे <<सुप्तिङन्तम् पदम्>> 1.4.14 इत्यनेन 'राम+स्' इत्यस्य पदसंज्ञा भवति ।] → राम + रुँ [<<ससजुषो रुँ>> 8.2.66 इति रुँत्वम् ] → रामः [<<खरवसानयोर्विसर्जनीयः>> 8.3.15 इति अवसाने परे रेफस्य विसर्गः]

2) वैकल्पिकं चर्त्वम् — <<वाऽवसाने>> 8.4.56 इत्यनेन सूत्रेण पदान्ते विद्यमानस्य जश्-वर्णस्य अवसाने परे विकल्पेन चर्त्वं भवति ।यथा, राम-शब्दस्य पञ्चम्येकवचनस्य रूपसिद्धौ — राम + ङसिँ [पञ्चम्येकवचनस्य प्रत्ययः] → राम + आत् [<<टाङसिङसामिनात्स्याः>> 7.1.12 इति आत्-आदेशः] --> रामात् [<<अकः सवर्णे दीर्घः>> 6.1.101 इति सवर्णदीर्घः] --> रामाद् [<<झलां जशोऽन्ते>> 8.2.39 इति जश्त्वम्] --> रामाद्, रामात् [<<वाऽवसाने>> 8.4.56 इति विकल्पेन चर्त्वम् ।]

3) वैकल्पिकः अनुनासिकादेशः — <<अणोऽप्रगृह्यस्यानुनासिकः>> 8.4.57 इत्यनेन प्रगृह्यभिन्नशब्दानाम् अन्ते विद्यमानः अण्-वर्णः अवसाने परे विकल्पेन अनुनासिकत्वं प्राप्नोति । यथा, दधि शब्दस्य प्रथमैकवचनम् दधि इत्यत्र धकारोत्तरः इकारः अवसाने परे अनेन सूत्रेण विकल्पेन अनुनासिकः भवति, येन दधि तथा च दधिँ एते द्वे रूपे भवतः । संहिता तथा विरामः एतौ विरुद्धार्थकशब्दौ । यत्र द्वयोः वर्णयोः उच्चारणयोः मध्ये अर्धमात्रायाः एव व्यवधानम् विद्यते (यतः तस्मात् न्यूनं व्यवधानम् नैव शक्यम्), तत्र संहिता अस्ति इति उच्यते । यत्र द्वयोः वर्णयोः मध्ये अर्धमात्रायाः अपेक्षया अधिकं व्यवधानम् अस्ति, उत यत्र द्वितीयः वर्णः एव नास्ति, तत्र अवसानम् अस्ति इति उच्यते । <<विरामोऽवसानम्>> 1.4.110 इत्यस्मिन् सूत्रे भाष्यकारः इति किञ्चन वार्त्तिकं पाठयति । संहिता तथा अवसानम् एते द्वे अपि संज्ञे वेदाध्ययनव्यवहारात् लोके प्रचलिते एव स्तः, अतः एतयोः द्वयोः अपि संज्ञयोः कृते विशिष्टसूत्रनिर्माणम् अनावश्यकम् अस्ति — इति अत्र भाष्यकारस्य आशयः वर्तते । अस्मिन् एव विषये कैयटः प्रदीपे — न अर्थः संज्ञाद्वयविधानेन, तेन विना अपि इष्टस्य सिद्धत्वात् — इति उक्त्वा इदं सूत्रद्वयं प्रत्याचष्टे । ##Balamanorama <<विरामोऽवसानम्>> - विरामोऽवसानम् । विरम्यते अस्मिन्निति विरामः । सामीपिकेऽधिकरणे घञ् । विरमणं-क्रियाया अभावः, स च शब्दशास्त्रप्रस्तावाद्वर्णानामुच्चारणाऽभावात्मक इति लभ्यते । तथा चयस्मिन्वर्णे उच्चारिते सति अव्यवहितात्तरकाले वर्णान्तराणामुच्चारणाऽभावः सोऽन्त्यवर्णोऽवसानसंज्ञक॑ इत्यर्थः फलति । तदभिप्रेत्य व्याचष्टे — वर्णानामिति । यस्मिन्नुच्चारिते सति वर्णान्तराणामुच्चारणाऽभावः सोऽन्त्यवर्णोऽवसानसंज्ञक इत्यद्याहारेण विवरणं योज्यम् । यद्वा वर्णानामुच्चारणाऽभावो विरामः । भावे घञ् । स च किञ्चिद्वर्णोच्चारणोत्तरकालिक एव गृह्रते , व्याख्यानात् । अस्मिन् पक्षेकिञ्चिद्वर्णोच्चारणोत्तरं वर्णान्तराणामुच्चारणाभावोऽवसान॑मिति विवरणयोजना । तत्र प्रथमपक्षे खरवसानयोरित्यत्र खरि परतो रेफस्य विसर्गः, अवसाने तुरेफे स्थानिनी॑ति योज्यम् । खपवसानयोरित्येकापि सप्तमी विषयभेदाद्भिद्यते । द्वितीयपक्षे तु अभावस्यापि बुद्धिकृतं परत्वं बोध्यम् । ##Padamanjari विरतिर्विराम इति। विराम इति भावे घञ्। विरामःउ वर्णोच्चारणाभावः। अर्थान्तरमाह - विरम्यतेऽनेनेति वा विराम इति।'कृत्यल्युटो बहुलम्' इत्यसंज्ञायामपि'हलश्च' इति करणे घञ्, पूर्वत्राभावः संज्ञी उतरत्रान्त्यो वर्णः, तेन हि विरम्यते। तत्राद्ये पक्षेठ्खरवसानयोःऽ इति परसप्तमी, कथं पुनरवसानेन, पौर्वापर्यमभावो हि सः, खरा वा, कथम्? न हि यदा खरस्ति तदा रेफः, यदा रेफस्तदा खर्; वर्णानां क्रमभावित्वाद्, उच्चरितप्रध्वंसित्वाच्च। अथ तत्र बुद्धिपरिकल्पितं पौर्वापर्यं तदभावेऽपि समानम्। एवं'वावसाने' इत्यत्रापि। द्वितीये तु पक्षे खरवसानयोरित्येकापि सप्तमी विषयभेदाद्भद्यते - खरि परतो रेफस्य विसर्जनीयो भवति, अवसाने च रेफे स्थानिनि विसर्जनीय इति स्थन्यादेशस्य विषयता विवक्ष्यते। एवं'वा' वसानेऽ इत्यत्रापि। दधिं मधुÄ इति । ठणोऽप्रगृह्यस्यानुनासिकःऽ अत्र'वावसाने' इति वर्तते। ननु च लोकएवावसानशब्दो विरामे प्रसिद्धः, यद्यप्यवपूर्वः स्यतिरवगतौ वर्तते केनैतदवसीयत इति? पराभवेऽपि अवसितो देवदत इति। अवसानशब्दस्तु विराम एव प्रसिद्धः। न च रेफस्यावगतिपराभवयोः करणत्वं सम्भवतीति नार्थः संज्ञाकरणेन, तदाह - संहितावसानयोर्लोकविदितत्वात् सिद्धमिति। संहिताशब्दोऽपि सन्निकर्षमात्रे प्रसिद्धः, न पदयोरेव सन्निकर्ष इति वार्तिककारो मन्यते॥ हरदतमिश्रविरचितायां पदमञ्जर्यो प्रथमाध्यायस्य चतुथः पादः॥