तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य

1-1-66 तस्मिन् इति निर्दिष्टे पूर्वस्य

Sampurna sutra

Up

'तस्मिन्' इति निर्दिष्टे पूर्वस्य

Neelesh Sanskrit Brief

Up

सूत्रेषु सप्तमीविभक्तेः साहाय्येन यस्य शब्दस्य उल्लेखः क्रियते, तस्मात् अव्यवहितस्य पूर्वस्य कार्यम् भवति ।

Neelesh English Brief

Up

The words in the सप्तमी विभक्ति are used to indicate that the कार्य happens on an immediately previous entity.

Kashika

Up

तस्मिन्निति सप्तम्यर्थनिर्देशे पूर्वस्यैव कार्यं भवति, नोत्तरस्य। <<इको यणचि>> ६.१.७७ — दध्युदकम्। मध्विदम्। पचत्योदनम्। निर्दिष्टग्रहणमानन्तर्यार्थम्। अग्निचिदत्रेति व्यवहितस्य मा भूत्॥

Siddhanta Kaumudi

Up

सप्तमीनिर्देशेन विधीयमानं कार्यं वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य पूर्वस्य बोध्यम् ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi

Up

सप्तमीनिर्देशेन विधीयमानं कार्यं वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य पूर्वस्य बोध्यम्॥

Neelesh Sanskrit Detailed

Up

अष्टाध्याय्याः इदम् परिभाषासूत्रम् अस्ति । भिन्नेषु सूत्रेषु यत्र सप्तमीविभक्तेः प्रयोगः कृतः दृश्यते, तत्र निर्दिष्टम् कार्यम् तस्मात् सप्तम्यन्तशब्दात् अव्यवहितस्य पूर्वस्य भवति (इत्युक्ते, विना व्यवधानम् पूर्वं यः शब्दः यत् वा शब्दस्वरूपं विद्यते, तस्यैव एतत् कार्यं भवति इत्याशयः) । सप्तमीविभक्तेः एतादृशः कृतः प्रयोगः एव परसप्तमी नाम्ना अपि ज्ञायते ।

अष्टाध्याय्यां सप्तमीविभक्तेः अनेके अर्थाः सन्ति । यथा — उपपदसप्तमी, निमित्तसप्तमी, विषयसप्तमी — आदयः । एतेषु अन्यतमः अर्थः अस्ति 'परसप्तमी' इति । यत्र व्याख्यानेषु सप्तमीविभक्तेः अर्थः स्पष्टरूपेण न उच्यते, तत्र सर्वत्र प्रायेण परसप्तमी एव ग्राह्या । अस्याः परसप्तमेः विषये एव इदं सूत्रं प्रवर्तते, न हि अन्यासाम् सप्तमीनां विषये । सूत्रेषु परसप्तमीप्रयोगस्य कानिचन उदाहरणानि एतानि — 1) <<इको यणचि>> 6.1.77 इत्यत्र 'अचि' इति सप्तम्यन्तम् पदम् विद्यते । अतः अनेन सूत्रेण इक्-वर्णस्य उक्तः यणादेशः तदा एव भवति यदा सः इक्-वर्णः अच्-वर्णात् अव्यवहितः पूर्वः वर्तते । यथा, 'मधु + अरिः' इत्यत्र धकारोत्तरः उकारः इक्-वर्णः, सः च 'अरि' इत्यस्य अच्-वर्णात् अव्यवहितरूपेण पूर्वः विद्यते, अतः अस्य <<इको यणचि>> 6.1.77 इत्यनेन यणादेशः अवश्यं सम्भवति । प्रक्रिया इयम् — मधोः अरिः [<<षष्ठी>> 2.2.8 इति षष्ठीतत्पुरुषः] → मधु अरि [<<कृत्तद्धितसमासाश्च>> 1.2.46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा ।<<सुपो धातुप्रातिपदिकयोः>> 2.4.71 इति विभक्तिप्रत्ययलोपः] → मध् व् अरि [धकारोत्तस्य उकारस्य अव्यवहिते अचि परे <<इको यणचि>> 6.1.77 इति यणादेशः] → मध्वरि 2) <<झलां जश् झशि>> 8.4.53 इति सूत्रे 'झशि' इति सप्तम्यन्तं पदं विद्यते । झल्-वर्णस्य अव्यवहिते झश्-वर्णे परे जश्-आदेशः भवति इति अस्य सूत्रस्य अर्थः । यथा, 'लभ्' धातोः क्त-प्रत्ययान्तम् 'लब्धम्' इति रूपम् इत्थम् सिद्ध्यति — डुलभँष् [प्राप्तौ, भ्वादिः, <{1.1130}>] → लभ् [इत्संज्ञालोपः] → लभ् + क्त [<<निष्ठा>> 3.2.102 इति क्तप्रत्ययः] → लभ् + ध [<<झषस्तथोर्धोऽधः>> 8.2.40 इति धत्वम्] → लब् + ध [भकारस्य अव्यवहिते झश्-वर्णे (धकारे) परे <<झलां जश् झशि>> 8.4.53 इति जश्त्वे बकारः] → लब्ध । 3) <<नश्चापदान्तस्य झलि>> 8.3.24 इति सूत्रेण अपदान्तनकारस्य झल्-वर्णे परे अनुस्वारादेशः भवति । एवमेव <<अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः>> 8.4.58 इत्यनेन अनुस्वारस्य अव्यवहिते यय्-वर्णे परे परसवर्णः भवति । यथा, 'कम्पनीय'शब्दस्य प्रक्रियायाम् — कपिँ (चलने, भ्वादिः <{1.0435}>) → कन्प् [<<इदितो नुम् धातोः>> 7.1.58 इति नुमागमः] → कन्प् + अनीयर् [<<तव्यत्तव्यानीयरः>> 3.1.96 इति अनीयर्-प्रत्ययः] → कंप् + अनीय [<<नश्चापदान्तस्य झलि>> 8.3.24 इति अपदान्तनकारस्य अव्यवहिते झल्-वर्णे परे अनुस्वारः] → कम्प् + अनीय [<<अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः>> 8.4.58 इति अनुस्वारस्य अव्यवहिते यय्-वर्णे परे परसवर्णः मकारः] → कम्पनीय सूत्रे 'निर्दिष्टे' शब्दस्य प्रयोजनम्, प्रत्याख्यानम् च अस्मिन् सूत्रे विद्यमानेन 'निर्दिष्टे पूर्वस्य' इति शब्देन 'अव्यवहितरूपेण विद्यमानस्य पूर्वस्य' इति अर्थः स्पष्टी भवति । वस्तुतस्तु 'पूर्व' इति शब्दः व्यवहितस्य पूर्वस्यापि निर्देशार्थम् उपयुज्यते, अतः तत्र 'निर्दिष्टे' इति शब्दम् संयोज्य आचार्यः 'अत्र पूर्वत्वम् अव्यवहितम् एव भवेत्' इति नियमं विदधाति । यत्र एतादृशम् अव्यवहित-पूर्वत्वं न विद्यते, तत्र प्रकृतसूत्रस्य प्रयोगः नैव सम्भवति । यथा, 'लिखति' इत्यस्मिन् शब्दे खकारोत्तरात् अकारात् पूर्वम् इकारः अवश्यं विद्यते, परन्तु सः अव्यवहितः नास्ति, तत्र इकारस्य व्यवधानं वर्तते । अस्यां स्थितौ अत्र <<इको यणचि>> 6.1.77 अस्य सूत्रस्य प्रयोगः नैव सम्भवति, यतः <<इको यणचि>> 6.1.77 इत्यस्य प्रयोगे इक्-वर्णस्य अच्-वर्णात् अव्यवहित-पूर्वत्वमेव आवश्यकम् । वस्तुतः अस्मिन् सूत्रे 'निर्दिष्टे' इति शब्दः नैव आवश्यकः, इति कैयटेन <<संहितायाम्>> 6.1.72 इत्यत्र स्पष्टीकृतम् अस्ति । तत्र कैयटस्य आशयः एतादृशः — द्वयोः शब्दयोः मध्ये पौर्वापर्यभावः (इत्युक्ते, औपश्लेषिकः सम्बन्धः, Two words uttered in extreme closeness) विद्यते चेद् एव शब्दशास्त्रविशिष्टानि कार्याणि सम्भवन्ति, नान्यथा; तदर्थम् च 'निर्दिष्टे' इति शब्दस्य विशिष्टरूपेण प्रयोगः अनावश्यकः —‌ इति । अस्मिन् विषये अधिकम् ज्ञातुम् <<संहितायाम्>> 6.1.72 इति सूत्रस्य सूत्रार्थः द्रष्टव्यः । तत्र अधिकरणस्य त्रीन् प्रकारान् सोदाहरणं निर्दिश्य भाष्यकारस्य, कैयटस्य च आशयः स्पष्टीकृतः अस्ति ।

Balamanorama

Up

<<तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य>> - तस्मिन्निति निर्दिष्टे ।इको यणची॑त्यत्र अचि इको यण् स्यादित्यवगतम् । तत्राऽचो वर्णान्तराधिकरणत्वं न संभवतीति सतिसप्तम्याश्रयणीया,-अचि सति इको यण् स्यादिति । तत्र व्यवहितेऽव्यवहिते च इको यण् प्राप्तः । ततश्चसमिध॑मित्यत्र धकारल्यलहितेऽकारे सत्यरि मकारादिकारस्य यण् स्यात् । तथा अचि सति पूर्वस्य परस्य वा इको यण् प्राप्तः । ततश्च दध्युदकमित्यत्र इकारे अचि सति उकारस्य परस्यापि इको यण् स्यात् । तत्राऽव्यवहित एव अचि भवति न व्यवहिते, पूर्वस्यैव भवति न परस्येत्येतदर्थमिदमारभ्यते । तस्मिन्निति न तच्छब्दः स्वरूपपरः । तथा सतितस्मिन्नणि च युष्माकास्माकौ॑ इत्यादावेव प्रवर्तेत, न त्विको यणचीत्यादौ । किन्तु इको यणचीत्यादिसूत्रगतस्याऽचीत्यादिसप्तम्यन्तपदस्यतस्मिन्नि॑त्यनुकरणम् ।इती॑त्यनन्तरं 'गम्येऽर्थे' इति शेषः । निरिति नैरन्तर्ये । दिशिरुच्चारणे । एवं च इको यणचि रायो हलीत्यादिसूत्रेषु इचि हलि इत्येवं सप्तम्यन्तपदगम्येऽर्तेऽकारादौ दध्यत्र सुध्युपास्य इत्यादिप्रयोगदशायां निर्दिष्टेऽव्यवहितोच्चारिते सति पूर्वस्य कार्यं भवति, न तु व्यवहितोच्चारिते नापि परस्येति फलितोऽर्थः । व्यवधान#ं च वर्णान्तरकृतमेव निषिध्यते, नतु कालकृतम् ।इको यणची॑त्यादौ कालकृतव्यवधानस्य संहिताधिकारादेव निरासलाभात्, तत्र कालकृतव्यवधानस्याप्यनेनैव सूत्रेण निरासे संहिताधिकारस्य वैयथ्र्यापातात् । एवं च ये संहिताधिकारबहिर्भूताः 'आनङृतो द्वन्द्वे'देवताद्वन्द्वे च॑ इत्यादय उत्तरपदे परत आनङादिविधयस्ते सर्वे अगनाविष्णू इत्यग्नाविष्णू इत्याद्यवग्रहे कालव्यवधानेऽपि भवन्ति । एतत्सर्वमभिप्रेत्य पर्यवसन्नार्थमाह — सप्तमीनिर्देशेनेत्यादिना । — इति सूत्राक्षरानुयायी पन्थाः ।अतिशयने तम॑बित्यत्र तु नेयं परिभाषा प्रवर्तते, सर्तम्यन्तातिशायनपदार्थस्य शब्दरूपत्वाभावेनाऽव्यवहितोच्चारितत्वरूपनिर्धिष्टत्वाऽसंभवात् । नचैवमपिकर्तृकर्मणोः कृती॑त्यत्रापि अस्याः परिभाषायाः प्रवृत्तौकर्तृषष्ठी कर्मणिषष्ठी च कृष्णस्य कृतिः जगतः कर्ता कृष्ण इत्यत्रैव स्यान्नतु 'कृतिः कृष्णस्य' 'कर्ता जगत' इत्यत्र इति वाच्यं, लक्ष्यानुरोधेन क्वचिदेवंजातीयकेष्वस्याः परिभाषाया अप्रवृत्तिरिति 'श्नान्नलोप' इति सूत्रे भाष्ये प्रपञ्चितत्वात् । वस्तुतस्तु भाष्यानुसारेणाऽत्र सूत्रे निर्दिष्टग्रहणं संहिताधिकारसूत्रं च विफलमेवेति इको यणचीत्यत्र वक्ष्यते ।

Padamanjari

Up

इतिकरणस्य गौरित्ययमाहेत्यादौ स्वरूपपदार्थकत्वेन व्यवस्थापकत्वादर्शनात् 'तस्मिन्नणि च' इत्यत्रोपातस्यैदमनुकरणम्, ततश्च तत्रैवास्य प्रवृत्तिः स्याद् । अस्ति च तत्र व्यवच्छेद्यं हे यौष्माकीणमस्मभ्यं देहि, आस्माकीनं युष्मभ्यं ददामीति परनिवृत्तिः, तामिनां भ्रान्तिमपाकरोति - तस्मिन्निति सप्तम्यर्थनिर्देश इति । एतेन 'तस्यापत्यम्' 'तत्र भवः' इत्यादिवत् स्वतन्त्रस्य सर्वनाम्नोऽयं निर्देशः, तद्वदेव तस्मिन्निति सामान्यविशेषणमचि, हलीत्यादीनामुपलक्षणम्; न त्वनुकरणमिति दर्शयति । एतच्चेतिकरणाल्लभ्यते । स हि पदार्थविपर्यासकृत् । शास्त्रे च स्वारुपपादर्थः, तस्य विपर्यासोऽर्थपदार्थकता । यदि च 'तस्मिन्नणि च' इत्यत्रैवैतदुपास्थास्यत तत्रैव पूर्वग्रहणमकरिष्यतेति भावः । किमर्थं पुनरिदमारभ्यते ? 'इको यणचि' इत्यादौ सन्देहः-किं सत्सप्तमी ? किं वा गङ्गायां घोष इति वदौपश्लेषिकाधिकरणे सप्तमी ? इति । तत्र सत्वं परस्य च पूर्वस्य च सम्भवति, एवमुपश्लेषोऽपि । तत्र पूर्वस्य परस्य च व्यवहितानन्तरस्य यण् प्राप्तः, दध्युदकादिषु तु युगपदेकस्य कार्यित्वनिमितत्वायोगात्पर्यायेण यण् प्राप्तः; इष्यते च पूर्वस्यैव स्यादनन्तरस्यैवेति, तत्र निमार्थमिदम् - सप्तमीनिर्देशे पूर्वस्य भवति अनन्तरस्यैवेति । 'इको यणचि' इत्यादेश्च सकृत्प्रवृत्तिः, सा चेवं विशोषितेति न क्वाप्यनिष्टशङ्का । तत्राद्यं नियमं दर्शयति-पूर्वस्यैवेति । व्यावत्यं दर्शयति-नोतरस्येति । पचत्योदनमिति । यद्यप्यत्रानियमप्रसङ्गो नास्ति, तथापि 'इको यणचि' इत्यस्मिन्सूत्रेऽनियमप्रसङ्गे नियमः क्रियत इत्येतदपि भवत्येवोदाहरणम् । द्वितीयं नियमं दर्शयति-निर्दिष्टग्रहणमिति । दिशिरुच्चारणक्रियः, निःशब्दो नैरन्तर्ये, निरन्तरं दिष्टो निर्दिष्ट इत्येवमानन्तर्यमर्थो भवति, तत्रैवं वचनव्यक्तिः-अचि हलीत्यादौ पूर्वस्यैव कार्यं भवति, तत्र निर्दिष्टे उ निरन्तर एवोच्चारित इति तत्रार्थात्पूर्वस्यानन्तरस्येत्यर्थो भवति । तदाह-व्यवहितस्य मा भूदिति । अन्यथा व्यवहिते मा भूदिति वक्तव्यम्; पूर्वपदस्य व्यवहितेऽपि वृतेस्तस्य प्रसङ्गात् ॥