नश्च

8-3-30 नः च पदस्य पूर्वत्र असिद्धम् संहितायाम् वा शरि सि धुट्

Sampurna sutra

Up

पदस्य नः सि धुट् वा

Neelesh Sanskrit Brief

Up

पदान्तनकारात् परस्य सकारस्य संहितायाम् विकल्पेन धुडागमः भवति ।

Neelesh English Brief

Up

In the context of संहिता, a सकार present after a पदान्त नकार optionally gets a धुट् आगम.

Kashika

Up

नकारान्तात् पदादुत्तरस्य सकारस्य वा धुडागमो भवति। भवान्त्साये, भवान् साये। महान्त्साये, महान् साये। धुटश्चर्त्वस्य चासिद्धत्वाद् <<नश्छव्यप्रशान्>> ८.३.७ इति रुत्वं न भवति॥

Siddhanta Kaumudi

Up

नकारान्तात्सस्य धुड्वा । सन्त्सः । सन्सः ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi

Up

नान्तात्परस्य सस्य धुड्वा। सन्त्सः, सन्सः॥

Neelesh Sanskrit Detailed

Up

पदान्त-नकारात् परस्य सकारस्य संहितायाम् विकल्पेन 'धुट्' इति आगमः भवति । अयम् टित्-आगमः, अतः <<आद्यन्तौ टकितौ>> 1.1.46 इत्यनेन अयम् सकारात् पूर्वम् विधीयते । द्वे उदाहरणे एतादृशे — 1. भवान् सुन्दरः इत्यत्र प्रकृतसूत्रेण धुडागमः — भवान् सुन्दरः → भवान् धुट् सुन्दरः [<<नश्च>> 8.3.30 इत्यनेन सकारस्य पाक्षिकः धुडागमः । <<आद्यन्तौ टकितौ>> 1.1.46 इति अयम् आद्यवयवरूपेण विधीयते ।] → भवान् ध् सुन्दरः [टकारस्य <<हलन्त्यम्>> 1.3.3 इति इत्संज्ञा । <<तस्य लोपः>> 1.3.9 इति लोपः । धकारोत्तरः उकारः उच्चारणार्थः, अतः सोऽपि लुप्यते ] → भवान् त् सुन्दरः [धकारस्य <<खरि च>> 8.4.55 इति चर्त्वे तकारः । अत्र चर्त्वे कृते तस्य असिद्धत्वात् <<नश्छव्यप्रशान्>> 8.3.7 इति पदान्तनकारस्य रुँत्व नैव सम्भवति ।] → भवान्त्सुन्दरः
<<नश्च>> 8.3.30 इत्यनेन उक्तः धुडागमः विकल्पेनैव भवति, अतः पक्षे धुडागमं विना केवलं वर्णमेलनं कृत्वा भवान्सुन्दरः इत्यपि सिद्ध्यति । 2. महान् सः इत्यत्र प्रकृतसूत्रेण धुडागमः — महान् सः → महान् धुट् सः [<<नश्च>> 8.3.30 इत्यनेन सकारस्य पाक्षिकः धुडागमः । <<आद्यन्तौ टकितौ>> 1.1.46 इति अयम् आद्यवयवरूपेण विधीयते ।] → महान् ध् सः [टकारस्य <<हलन्त्यम्>> 1.3.3 इति इत्संज्ञा । <<तस्य लोपः>> 1.3.9 इति लोपः । धकारोत्तरः उकारः उच्चारणार्थः, अतः सोऽपि लुप्यते ] → महान् त् सः [धकारस्य <<खरि च>> 8.4.55 इति चर्त्वे तकारः । अत्र चर्त्वे कृते तस्य असिद्धत्वात् <<नश्छव्यप्रशान्>> 8.3.7 इति पदान्तनकारस्य रुँत्व नैव सम्भवति ।] → महान्त्सः
<<नश्च>> 8.3.30 इत्यनेन उक्तः धुडागमः विकल्पेनैव भवति, अतः पक्षे धुडागमं विना केवलं वर्णमेलनं कृत्वा महान्सः इत्यपि सिद्ध्यति । सूत्रे स्थानिनिर्णयः प्रकृतसूत्रे नः इति पदम् पञ्चमीविभक्तौ विद्यते, तथा चसि इति सप्तम्यन्तम् पदम् अनुवर्तते । इत्युक्ते, अत्र षष्ठ्यन्तम् पदम् नास्ति । अस्यां स्थितौ, पञ्चमीविभक्तिनिमित्तकम् कार्यम् कर्तव्यम् उत सप्तमीविभक्तिनिमित्तकम् कार्यम् कर्तव्यम् इति सन्देहे जाते (इत्युक्ते,नः इति पूर्वनिमित्तम् स्वीकृत्य सकारः स्थानिरूपेण ग्रहीतव्यः, उत सि इति परनिमित्तम् स्वीकृत्य नकारः स्थानिरूपेण ग्रहीतव्यः इति प्रश्ने जाते) <<विप्रतिषेधे परं कार्यम्>> 1.4.2 इत्यस्याः परिभाषायाः साहाय्यं स्वीक्रियते । अष्टाध्याय्याम् <<तस्मादित्युत्तरस्य>> 1.1.67 इति पञ्चमीनिमित्तकम् कार्यम् <<तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य>> 1.1.66 इति सप्तमीनिमित्तकात् कार्यात् अनन्तरम् पाठितम् अस्ति, अतः विप्रतिषेधेन अत्र पञ्चमीनिमित्तकम् कार्यं बलवत् स्वीकृत्य नः इति पूर्वनिमित्तरूपेण स्वीक्रियते, अतश्च सि इत्यनेन निर्दिष्टः सकारः स्थानित्वं गृह्णाति । अतएव अयम् धुडागमः सि इति स्थानिनः पूर्वम् भवति । अयमेव विषयः <<उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीयान् >> इति परिभाषायाः रूपेण नागेशेन प्रतिपादितः अस्ति — यत्र तु डः सि धुट् इत्यादौ उभयोः अपि अचारितार्थ्यम् तत्र 'तस्मिन्' इति सूत्रापेक्षया 'तस्मादित्युत्तरस्य' इत्यस्य परत्त्वात् तेनैव व्यवस्था । — परिभाषेन्दुशेखरे 'उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीयान्' इत्यत्र नागेशः । अस्मिन् व्याख्याने विद्यमाने 'इत्यादौ' इति शब्देन प्रकृतसूत्रम् अपि गृह्यते । प्रकृतसूत्रे नः इत्यस्य पञ्चमीविभक्तिः तथा च सि इत्यस्य सप्तमीविभक्तिः — एते द्वे अपि अन्यत्र चारितार्थ्यं नैव प्राप्नुतः । इत्युक्ते, एतयोः द्वयोः अपि पदयोः विभक्ती अनुपयोगिन्यौ एव स्तः, यतः यद्यपि एतयोः उभयोः शब्दयोः प्रयोगः अन्यसूत्रेषु कृतः अस्ति तथापि एतयोः पञ्चमीनिर्देशः सप्तमीनिर्देशः वा तेषु स्थलेषु न हि उपयुज्यते । अतश्च अस्मिन् स्थले <<उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीयान् >> इति परिभाषया पञ्चमीनिर्देशस्य बलीयस्त्वम् स्वीकृत्य सप्तमीविभक्तिः षष्ठ्या विपरिणम्यते ।

Balamanorama

Up

<<नश्च>> - नश्च । 'सि धुट्' इति,वे॑ति चानुवर्तते । न इति पञ्चमी । तस्मादित्युत्तरस्येति परिभाषया सीति षष्ठी सम्पद्यते । तदाह-नकारान्तात्परस्येति । सन्त्स इति । धुटि धस्य चर्त्वम् ।

Padamanjari

Up

अत्रापि परादित्वात् कुर्वन् सीदतीत्यादौ'पदान्तस्य' इति णत्वप्रतिषेधो भवति । धुटश्चर्त्वस्यासिद्धत्वादिति । धुटो यच्चर्त्वं तस्यासिद्धत्वादित्यर्थः । यद्यपि धुडप्यसिद्धः, तथापि न तदुच्यते; सिद्धेऽपि तस्मिन्विना चर्त्वेन रुत्वस्याप्राप्तेः । नन्वस्तु चर्त्वमसिद्धम्, तथापि नैव रुः प्राप्नोति, अनम्परत्वात् ? सत्यम्; यस्त्वसौ धुट उकारः, तेन भूतपूर्वेणाम्परत्वमंभ्युपेत्यैतदुक्तम् । अन्ये तु ग्रन्थमिमं न पठन्ति ॥