ऋन्नेभ्यो ङीप्

4-1-5 ऋन्नेभ्यः ङीप् प्रत्ययः परः च आद्युदात्तः च स्त्रियाम्

Sampurna sutra

Up

ऋत्-नेभ्यः प्रातिपदिकात स्त्रियाम् ङीप् प्रत्ययः

Neelesh Sanskrit Brief

Up

ऋकारान्तप्रातिपदिकात्, नकारान्तप्रातिपदिकात् च स्त्रीत्वम् द्योतयितुम् ङीप्-प्रत्ययः भवति ।

Neelesh English Brief

Up

To indicate the feminine property, the ऋकारान्त and the नकारान्त words get the ङीप्-प्रत्यय.

Kashika

Up

ऋकारान्तेभ्यो नकारान्तेभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति। ङकारः सामान्यग्रहणार्थः। कर्त्री। हर्त्री दण्डिनी। छत्रिणी॥

Siddhanta Kaumudi

Up

ऋदन्तेभ्यो नान्तेभ्यश्च स्त्रियां ङीप्स्यात् । क्रोष्ट्री । क्रोष्ट्रयौ । क्रोष्ट्रयः । वधूर्गौरीवत् । भ्रूः श्रीवत् । हे सुभ्रूः । कथं तर्हि हा पितः क्वासि हे सुभ्रु इति भट्टिः । प्रमाद एवायमिति बहवः । खलपूः पुंवत् । पुनर्भूः । दृन्करेति यणा उवङो बाधनात् नेयङुवङ <{SK303}> इति निषेधो न । हे पुनर्भु । पुनर्भ्वम् । पुनर्भ्वौ । पुनर्भ्वः ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi

Up

ऋदन्तेभ्यो नान्तेभ्यश्च स्त्रियां ङीप्। क्रोष्ट्री गौरीवत्॥ भ्रूः श्रीवत्॥ स्वयम्भूः पुंवत्॥

Neelesh Sanskrit Detailed

Up

<<स्त्रियाम्>> 4.1.3 इत्यस्मिन् अधिकारे पाठितेषु नवसु स्त्रीप्रत्ययेषु द्वितीयः प्रत्ययः ङीप् इति प्रकृतसूत्रेण पाठ्यते । ह्रस्व-ऋकारान्तशब्देभ्यः, नकारान्तशब्देभ्यः च स्त्रीत्वं द्योतयितुम् ङीप्-प्रत्ययः भवति — इति अस्य सूत्रस्य अर्थः । ङीप्-प्रत्यये ङकारः पकारः च इत्संज्ञकौ स्तः, अतः प्रक्रियायाः प्रारम्भे तयोः लोपं कृत्वा ई इत्येव अवशिष्यते । क्रमेण उदाहरणानि एतानि — 1. ह्रस्व-ऋकारान्तशब्दाः — यथा, कर्तृ + ङीप् → कर्त्री । हर्तृ + ङीप् + हर्त्री । उभयत्र <<इको यणचि>> 6.1.77 इत्यनेन यणादेशे कृते रूपं सिद्ध्यति । क्रोष्टु इति ह्रस्व-उकारान्त-शब्दस्य विषये <<स्त्रियां च>> 7.1.96 इति सूत्रेण तृज्वद्भावः अतिदिश्यते, अतः तस्य विषये अपि प्रकृतसूत्रम् अवश्यं प्रवर्तते । क्रोष्टु + ङीप् → क्रोष्ट्री । पितृ, भ्रातृ, जामातृ इत्यादीनां नित्यपुंलिङ्गशब्दानां विषये इदं सूत्रं नैव प्रवर्तते । 2. नकारान्तशब्दाः — यथा, दण्डिन् + ङीप् → दण्डिनी । स्वामिन् + ङीप् → स्वामिनी । एवमेव, राजन् + ङीप् → राज्ञी । प्रक्रियायाम् <<अल्लोपोऽनः>> 6.4.134 इत्यनेन जकारोत्तरस्य अकारस्य लोपे कृते रूपं सिद्ध्यति । ङीप्-प्रत्यये इत्संज्ञकवर्णानां प्रयोजनम् ङीप्-प्रत्यये ङकारपकारयोः इत्संज्ञा भवति । तत्र — 1. इत्संज्ञकः पकारः <<अनुदात्तौ सुप्पितौ>> 3.1.4 इति अनुदात्तस्वरविधानार्थम् स्थापितः अस्ति । 2. इत्संज्ञकः ङकारः सामान्यग्रहणार्थः (to capture ङीप् / ङीष् / ङीन् by a common prefix) स्थापितः अस्ति । <<ङ्याप्प्रातिपदिकात्>> 4.1.1 इत्यस्मिन् सूत्रे विद्यमानेन 'ङी' इत्यनेन ङीप्-ङीष्-ङीन्-प्रत्ययानाम् एकत्ररूपेण ग्रहणं भवेत्, इति अत्र प्रयोजनम् । बाध्यबाधकभावः प्रकृतसूत्रस्य द्वौ मुख्यौ अपवादौ एतौ — 1. षट्-संज्ञकानि नकारान्तानि प्रातिपदिकानि (पञ्चन्, सप्तन्, अष्टन्, नवन्, दशन्, ... नवदशन्) तथा च स्वसृ, तिसृ, चतसृ, ननान्दृ, दुहितृ, यातृ, मातृ इत्येते सप्त ऋकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दाः — एतेभ्यः प्रकृतसूत्रेण ङीप्-प्रत्यये प्राप्ते <<न षट्स्वस्रादिभ्यः>> 4.1.10 इत्यनेन सः निषिध्यते । एतादृशे निषेधे जाते तत्र अन्यः कोऽपि प्रत्ययः नैव भवति, अतः एतादृशेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रीत्वं द्योतयितुम् कोऽपि विशिष्टः स्त्रीप्रत्ययः नैव सम्भवति । यथा, मातृ शब्दस्य रूपाणि माता, मातरौ, मातरः इति पितृशब्दसदृशानि एव भवन्ति ।

  1. यस्य प्रातिपदिकस्य अन्ते मन् इति विद्यते, तस्मात् प्रातिपदिकात् स्त्रीत्वं द्योतयितुम् प्रकृतसूत्रेण प्राप्तः ङीप्-प्रत्ययः <<मनः>> 4.1.11 इत्यनेन निषिध्यते । एतादृशे निषेधे जाते तत्र अन्यः कोऽपि प्रत्ययः नैव भवति, अतः एतादृशेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रीत्वं द्योतयितुम् कोऽपि विशिष्टः स्त्रीप्रत्ययः नैव सम्भवति । यथा, दामन् शब्दस्य स्त्रीलिङ्गे तथा पुंलिङ्गे — उभयत्र दामा, दामानौ, दामानः इत्येव रूपाणि भवन्ति ।

इतोऽपि बहूनि सूत्राणि प्रकृतसूत्रस्य बाधकरूपेण स्त्रीप्रत्ययप्रकरणे पाठितानि सन्ति ।

Balamanorama

Up

<<ऋन्नेभ्यो ङीप्>> - ऋन्नेभ्यो ङीप् । ऋतस्च नाश्चेति द्वन्द्वः ।स्त्रिया॑मित्यधिकृतम् ।ङ्याप्प्रातिपदिकात् इत्यतः प्रातिपदिकग्रहणमनुवृत्तमृन्नकारैर्विशेष्यते । अतस्तदन्तविधिस्तदाह — ऋदन्तेभ्य इत्यादिना । ङपावितौ । क्रोष्टृ ई इति स्थिते यणि क्रोष्ट्रीशब्दात्सुबुत्पत्तिः । गौरीवद्रूपाणीत्याह — क्रोष्टीत्यादि । इत्युदन्ताः । अथ ऊदन्ताः । वधूर्गौरीवदिति ।वहो धश्चे॑त्यूप्रत्ययः, हस्य धश्च । धात्ववयवोवर्णाऽभावान्नोवङ । ऊकारस्य यण्वकार इत्यादिविशेषस्तु सुगम इति भावः । भ्रूः श्रीवदिति । 'भ्रमेश्च डूः' इति डूप्रत्ययान्तोऽयम् ।अचि श्नुधातुभ्रुवा॑मित्युवङित्यादिविशेषस्तु सुगम इति भावः । सु=शोभना भ्रूर्यस्याः सा सुभ्रूः । अस्त्रीप्रत्ययान्तत्वात्गोस्त्रियो॑रिति ह्रस्वो न भवति । नेयङुवङ्स्थानावस्त्री ति भ्रूशब्दस्य तदन्तस्य च निषेधान्नदीत्वं न । ततश्चअम्वार्थे॑त्यादि नदीकार्यं नेत्यभिप्रेत्याह — हे सुभ्रूरिति॥ कथं तर्हीति । यदि सुभ्रूशब्दे नदीकार्यं न स्यात्तदाहा पितः क्वासि हे सुभ्रु॑ इति कथं भट्टिराहेत्यर्थः । रावणेन सीतापहारोत्तरं रामविलापोऽयम् । हे सुभ्रु त्वयाऽहं हापितोऽस्मि विधिनेत्यर्थः । 'हापित' इत्यस्य त्याजित इत्यर्थः । प्रमाद इति ।अम्बार्थे॑ति ह्रस्वस्य करणादिति भावः । बहव इति कतिपये सामान्ये नपुंसकत्वमाश्रित्य कथं॑चित्समादधुः । खलपूः पुंवदिति । खलपवनस्य उत्सर्गतः पुंधर्मतया पदान्तरं विना स्त्रियां वर्तमानत्वाऽभावेन नित्यस्त्रीत्वाऽभावान्नदीत्वं नेति भावः । पुनर्भूरिति ।पुनर्भूर्दिधिषूरूढाद्विः॑ इत्यमरः । तस्यनेयङुवङि॑ति नेषेधमाशङ्क्याह-दृन्करेतीति ।अम्शसोःपूर्वरूपं पूर्वसवर्णदीर्घं च बाधित्वादृन्करे॑ति यणिति मत्वाह — पुनर्भ्वं पुनर्भ्वाविति । पुनर्भ्वाः । नद्यन्तत्वान्नुटि दीर्घे पुनर्भूनामिति स्थिते रेफान्नकारस्य भिन्नपदस्थत्वात्अट्कुप्वा॑ङित्यप्राप्ते- ।

Padamanjari

Up

ङ्कारः सामान्यग्रहणार्थ इति ।'ङ्याप्प्रतिपदिकात्' इत्यादौ ।'पकारः सामान्यग्रहणाविघातार्थः' इति तु पूर्वानुसारेण गम्यमानत्वान्नोक्तम्, अत्रापि पकारानुरोधोऽनुदातार्थः ॥