उभयथर्क्षु

8-3-8 उभयथा ऋक्षु पदस्य पूर्वत्र असिद्धम् संहितायाम् रु अम्परे नः छवि

Sampurna sutra

Up

अम्परे छवि नः रुँ उभयथा ऋक्षु

Neelesh Sanskrit Brief

Up

वैदिकप्रयोगेषु, पदान्तनकारात् परः संहितायाम् छव्-वर्णः, तस्मात् परः च अम्-वर्णः विद्यते चेत् नकारस्य विकल्पेन रुँ आदेशः भवति ।

Neelesh English Brief

Up

In the context of संहिता and in the vedas, when a पदान्त नकार is followed by a letter from छव् प्रत्याहार, which in turn is followed by a letter from अम् प्रत्याहार, then the नकार is optionally converted to रुँ.

Kashika

Up

पूर्वण नित्ये प्राप्ते विकल्पः क्रियते। नकारान्तस्य पदस्य छवि परतोऽम्पर उभयथा ऋक्षु भवति, रुर्वा नकारो वा । तस्मिंस्त्वा दधाति, तस्मिन्त्वा दधाति। ऋक्ष्विति किम्? ताँस्त्वं खा॑द॒ सुखा॑दितान् (मा०सं० ११.७८)॥

Siddhanta Kaumudi

Up

अम्परे छवि नकारस्य रुर्वा । पशून्तांश्चक्रे (प॒शून्तांश्च॑क्रे) ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi

Up

Neelesh Sanskrit Detailed

Up

सूत्रपाठे <<मतुवसो रु सम्बुद्धौ छन्दसि>> 8.3.1 इत्यस्मात् सूत्रात् आरभ्य <<कानाम्रेडिते>> 8.3.12 इति सूत्रम् यावत् द्वादशेषु सूत्रेषु 'रुँ' इति आदेशविधानम् क्रियते । अस्य रुत्वप्रकरणस्य इदम् अष्टमम् सूत्रम् । <<नश्छव्यप्रशान्>> 8.3.7 इति सूत्रेण पदान्तनकारस्य उक्तम् ऋत्वम् वैदिकप्रक्रियायाम् विकल्प्यते — इति अस्य सूत्रस्य आशयः । अस्मिन् सूत्रे 'उभयथा' तथा 'ऋक्षु' इति द्वे शब्दे प्रयुक्ते स्तः । अत्र 'उभयथा' इति शब्दस्य अर्थः 'विकल्पेन' इति अस्ति । रुत्वं भवति न वा भवति; उभयथा प्रयोगाः दृश्यन्ते — इति आशयः । 'ऋक्षु' इति शब्दः तु 'ऋक्' (छन्दसः पङ्क्तिः) इत्यस्य सप्तम्येकवचनम् अस्ति । वेदेषु पूर्वसूत्रेण उक्तं रुँत्वं विकल्प्यते इति अत्र आशयः । कानिचन उदाहरणानि एतानि — 1 आपस्तम्बीयश्रौत्रसूत्रेषु तस्मिंस्त्वा देवयजन आ क्षिणोमीति इति वाक्यम् विद्यते । अत्र तस्मिन् + त्वा इत्यत्र नकारस्य रुँत्वे कृते तस्मिंस्त्वा इति रूपम् सिद्ध्यति — तस्मिन् + त्वा → तस्मिरुँ + त्वा [<<उभयथर्क्षु>> 8.3.8 इत्यनेन रुँत्वम् ] → तस्मिंरुँ + त्वा [<<अनुनासिकात् परोऽनुस्वारः>> 8.3.4 इति अनुस्वारः] → तस्मिंः + त्वा [<<खरवसानयोर्विसर्जनीयः>> 8.3.15 इति विसर्गः] → तस्मिंस् त्वा [<<विसर्जनीयस्य सः>> 8.3.34 इति सकारादेशः ] → तस्मिंस्त्वा 2. पुरुषसूक्ते पशूंँस्ताँश्चक्रे इति उल्लेखः अस्ति । अत्र पशून् + तान् इत्यत्र तथा तान् + चक्रे इत्यत्र वर्तमानसूत्रेण रुँत्वं विधीयते । यथा - पशून् + तान् → पशूरुँ + तान् [<<उभयथर्क्षु>> 8.3.8 इत्यनेन रुँत्वम् ] → पशूँरुँ + तान् [<<अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा>> 8.3.2 इति अनुनासिकम्] → पशूँः + तान् [<<खरवसानयोर्विसर्जनीयः>> 8.3.15 इति विसर्गः] → पशूँस् तान् [<<विसर्जनीयस्य सः>> 8.3.34 इति सकारादेशः ] → पशूँस्तान् 3. तस्मिन्तं धेहि मा पणौ (ऋग्वेदे 8.97.2) अस्यां पङ्क्तौ तस्मिन् तम् इत्यत्र पदान्त-नकारात् परः खय्-वर्णः, तस्मात् परः च अम्-वर्णः अस्ति । तथापि अत्र रुँत्वम् न भवति । रुँत्वस्य इयम् अनुपस्थितिः <<उभयथर्क्षु>> 8.3.8 इत्यनेन प्रतिपाद्यते ।

Balamanorama

Up

Padamanjari

Up