3-1-84 छन्दसि शायच् अपि प्रत्ययः परः च आद्युदात्तः च क्यच् धातोः कर्तरि श्नः शानच् हौ
छन्दसि श्नः हौ शानच् शायज् अपि
वेदानां विषये - श्ना-प्रत्ययस्य हि-प्रत्यये परे शानच् तथा शायच् उभौ अपि आदेशौ भवतः ।
The श्ना प्रत्यय following a हल् letter is seen converted either to शायच् or शानच् when followed by the 'हि' प्रत्यय.
छन्दसि विषये श्नः शायजादेशो भवति, शानजपि। गृ॒भा॒य जि॒ह्वया॒ मधु॑ (ऋ० ८.१७.५)। शानचः खल्वपि — ब॒धा॒न दे॑व (मा०सं० १.२५)॥
अपिशब्दाच्छानच् ।<!हृग्रहोर्भश्छन्दसि इति हस्य भः !> (वार्तिकम्) । गृभाय जिह्वया मधु (गृ॒भा॒य जि॒ह्वया॒ मधु॑) । बधान देव सवितः (ब॒धान॑ देव सवितः) । अनिदितां - <{SK415}> इति बध्नातेर्नलोपः । गृभ्णामि ते (गृ॒भ्णामि॑ ते) । मध्वा जभार (मध्वा॑ ज॒भार॑) ॥
<<हलः श्नः शानज्झौ>> 3.1.83 इत्यनेन हलन्तात् परस्य श्ना-प्रत्ययस्य हि-प्रत्यये परे शानच्-आदेशः भवति । वेदानाम् विषये शानच्-इत्यस्य स्थाने 'शायच्' आदेशः अपि अनेन सूत्रेण विधीयते । (अस्मिन् सूत्रे 'हलः' इति न अनुवर्तते, अतः अयमादेशः सर्वेभ्यः धातुभ्यः भवितुमर्हति ।) यथा - 'गृभाय जिह्वया मधु' (ऋग्वेदः 8.17.5) - अत्र 'गृभाय' एतत् रूपम् ग्रह्-धातोः लोट् -लकारस्य मध्यमपुरुषैकवचनस्य अस्ति । अस्य प्रक्रिया इयम् - ग्रह् + लोट् [<<लोट् च>> 3.3.162 इत्यनेन लोट्-लकारः] → ग्रह् + सिप् [<<तिप्तस्झि..>> 3.4.78 इत्यनेन मध्यमपुरुषैकवचनस्य विवक्षायाम् 'सिप्' प्रत्ययः] → ग्रह् + श्ना + सिप् [सार्वधातुके प्रत्यये परे <<क्र्यादिभ्यः श्ना>> 3.1.73 इति विकरणप्रत्ययः 'श्ना'] → ग्रह् + श्ना + हि [<<सेर्ह्यपिच्च>> 3.4.87 इत्यनेन सि-प्रत्ययस्य हि-आदेशः] → ग्रह् + शायच् + हि [<<छन्दसि शायजपि>> 3.1.84 इति श्ना-प्रत्ययस्य वेदानां विषये शायच्-आदेशः] → ग्रह् + आय + हि [इत्संज्ञालोपः] → गृ अह् + आय + हि [<<ग्रहिज्यावयिव्यधिवष्टिविचतिवृश्चतिपृच्छतिभृज्जतीनां ङिति च>> 6.1.16 इति रेफस्य सम्प्रसारणम् ऋकारः] → गृह् + आय + हि <<सम्प्रसारणाच्च>> 6.1.108 इति ऋकार-अकारयोः पूर्वरूप-एकादेशः ऋकारः ।] → गृह् + आय [<<अतो हेः>> 6.4.105 इति अदन्तात् परस्य हि-प्रत्ययस्य लोपः] → गृभ् + आय [ <!हृग्रहोर्भश्छन्दसि इति हस्य भः !> अनेन वार्त्तिकेन हकारस्य भकारः] → गृभाय । वेदेषु शानच्-आदेशे कृते अपि रूपाणि दृश्यते । यथा - बधान देव सवितः (शतपथब्राह्मणम् 1.2.4.16) । अत्र 'बधान' इति रूपम् लौकिकसंस्कृतवत् एव शानच्-आदेशे कृते सिद्ध्यति । अत्र एकम् वार्तिकमपि ज्ञातव्यम् - <!हृग्रहोर्भश्छन्दसि इति हस्य भः !> । इत्युक्ते, वेदेषु हि-प्रत्यये परे अपि शायच्-आदेशः भवितुमर्हति, अन्येषु प्रत्ययेषु परेषु अपि शायच्-आदेशः भवितुमर्हति । यथा - 'मही क्षेमं रोदसी अस्कभायत्' (अथर्ववेदः 4.1.3) - अत्र स्कम्भ् धातोः लङ्लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य रूपे अपि 'शायच्' आदेशः कृतः दृश्यते ।
च्छन्दसि शायजपि॥ गृभायेति। ग्रहिज्यादिसूत्रेण संप्रसारणम्,'हृग्रहोर्भश्च्छन्दसि' इति हकारस्य भकारः। बधानेति।'बन्ध बन्धने' ,ठनिदिताम्ऽ इति नलोपः॥