4-4-118 समुद्राभ्रात् घः प्रत्ययः परः च आद्युदात्तः च तद्धिताः समर्थानां प्रथमात् वा यत् तत्र भवे छन्दसि
'तत्र भवे' (इति) समुद्र-अभ्रात् छन्दसि संज्ञायाम् घः
'भवः' अस्मिन् अर्थे सप्तमीसमर्थात् समुद्रशब्दात् अभ्रशब्दात् च वेदेषु संज्ञायाः विषये घ-प्रत्ययः कृतः दृश्यते ।
समुद्र्रशब्दादभ्रशब्दात् च घः प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मिन्नर्थे। यतोऽपवादः। समु॒द्रिया॑ न॒दीना॑म् (ऋ०७.८७.१)। अ॒भ्रिय॑स्येव॒ घोषाः॑ (ऋ०१०.६८.१)। अभ्रशब्दस्यापूर्वनिपातः, तस्य लक्षणस्य व्यभिचारित्वात्॥
समुद्रिया अप्सुरसो मनीषिणम् (स॒मु॒द्रिया॑ अप्सु॒रसो॑ मनी॒षिण॑म्) । नानदतो अभ्रियस्येव (नान॑दतो अ॒भ्रिय॑स्येव॒) । घोषाः॑ ॥
सप्तमीसमर्थात् 'समुद्र'शब्दात् 'अभ्र'शब्दात् च 'तत्र भवः' अस्मिन् अर्थे वेदेषु संज्ञायाः विषये 'घ'प्रत्ययः कृतः दृश्यते । 1. समुद्रे भवः = समुद्र + घ → समुद्र + इय [<<आयनेयीनियियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम्>> 7.1.2 इति इय्-आदेशः] → समुद्र् + इय [<<यस्येति च>> 6.4.148 इति अकारलोपः] → समुद्रिय यथा - ऋग्वेदे ७.८७.१ - 'रद॑त्प॒थो वरु॑ण॒: सूर्या॑य॒ प्रार्णां॑सि समु॒द्रिया॑ न॒दीना॑म्' । अत्र समुद्रिया इत्यत्र 'समुद्रिय' इति प्रातिपदिकम् । 'अर्णांसि' इत्यस्य तद् विशेषणम्; अतः नपुंकसकलिङ्गस्य प्रथमाबहुवचने प्रयोगः । तत्र प्रक्रियायां <<सुपां सुलुक्पूर्वसवर्णाऽऽच्छेयाडाड्यायाजालः>> 7.1.39 इति सूत्रेण जस्-प्रत्ययस्य आकारादेशे कृते 'समुद्रिया' इति प्रयोगः जायते । 2. अभ्रे (= मेघे) भवः = अभ्र + घ → अभ्र + इय [<<आयनेयीनियियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम्>> 7.1.2 इति इय्-आदेशः] → अभ्र् + इय [<<यस्येति च>> 6.4.148 इति अकारलोपः] → अभ्रिय यथा - ऋग्वेदे 10.68.1 - उ॒द॒प्रुतो॒ न वयो॒ रक्ष॑माणा॒ वाव॑दतो अ॒भ्रिय॑स्येव॒ घोषा॑: ।
समुनतीति समुद्रः, उन्देः'स्फायितञ्चि' इति रक्प्रत्ययः । अपो बिभर्तीत्यभ्रम्, मूलविभुजादित्वात्कः । तस्य लक्षणस्येति । तस्य पूर्वनिपातस्य यल्लक्षणं तस्येत्यर्थः । व्यभिचारित्वादिति । व्यभिचारस्य चायमेव निर्देशो लिङ्गम् ॥