अधिरीश्वरे

1-4-97 अधिः ईश्वरे आ कडारात् एका सञ्ज्ञा निपाताः कर्मप्रवचनीयाः

Sampurna sutra

Up

Neelesh Sanskrit Brief

Up

स्वस्वामीसम्बन्धस्य निर्देशार्थम् प्रयुक्तः "अधि" इति शब्दः कर्मप्रवचनीयसंज्ञकः भवति । यथा - अधि भुवि रामः, अधि रामे भूः ।

Kashika

Up

ईश्वरः स्वामी, स च स्वमपेक्षते। तदयं स्वस्वामिसम्बन्धे कर्मप्रवचनीयसंज्ञो भवति। तत्र कदाचित् स्वामिनः कर्मप्रवचनीयविभक्तिः सप्तमी भवति, कदाचित् स्वात्। अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चालाः। अधि पञ्चालेषु ब्रह्मदत्तः॥

Siddhanta Kaumudi

Up

स्वस्वामिभावसम्बन्धेऽधिः कर्मप्रवचनीयसंज्ञः स्यात् ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi

Up

Neelesh Sanskrit Detailed

Up

<<कर्मप्रवचनीयाः>> 1.4.83 अस्मिन् अधिकारे आहत्य पञ्चदशभिः सूत्रैः कर्मप्रवचनीयसंज्ञायाः विधानं क्रियते । तेषु इदं चतुर्दशं सूत्रम् । स्व-स्वामीभावसम्बन्धः(इत्युक्ते परिपाल्य-परिपालकसम्बन्धः) इत्यस्य निर्देशार्थम् प्रयुक्तस्य अधि इति शब्दस्य अनेन सूत्रेण कर्मप्रवचनीयसंज्ञा विधीयते । अपि च, एतादृशस्य कर्मप्रवचनीयसंज्ञकस्य अपि इति शब्दस्य उपस्थितौ विवक्षाम् अनुसृत्य परिपाल्य-परिपालकाभ्याम् कस्यापि एकस्य <<यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनं तत्र सप्तमी>> 2.3.9 इत्यनेन सप्तमीविभक्त्या निर्देशः भवति । कानिचन उदाहरणानि एतादृशानि -

  • 1. रामे अधि भूः / भुवि अधि रामः । अत्र "रामः पृथिव्याः स्वामी अस्ति" इति भावः वर्तते । इत्युक्ते, अत्र परिपाल्यः = यस्य पालनं कृतम् तादृशः पदार्थः = भूः तथा च परिपालकः = यः पालनं करोति सः पदार्थः = रामः - एतयोर्मध्ये विद्यमानः स्व-स्वामीभावसम्बन्धः अधि इति कर्मप्रवचनीयेन निर्दिष्टः अस्ति । अस्यां स्थितौ <<यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनं तत्र सप्तमी>> 2.3.9 इत्यनेन कस्यापि एकस्य (इत्युक्ते, परिपाल्यस्य परिपालकस्य वा) निर्देशः सप्तमीविभक्त्या भवति । यदि परिपाल्यस्य निर्देशार्थं सप्तमीविभक्तिः प्रयुज्यते, तर्हि भुवि अधि रामः (= पृथिव्याः स्वामी रामः इत्याशयः) इति वाक्यं सिद्ध्यति । परन्तु यदि परिपालकस्य निर्देशार्थं सप्तमीविभक्तिः प्रयुज्यते, तर्हि रामे अधि भूः (रामस्य अधिकारे पृथिवी) इति वाक्यं सिद्ध्यति ।
  • 2. अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चालाः / अधि पञ्चालेषु ब्रह्मदत्तः । पञ्चाल-जनपदस्य स्वामी ब्रह्मदत्तः अस्ति इति आशयः । जनपदवाचकशब्दाः नित्यं बहुवचने एव प्रयुज्यन्ते, अतः पञ्चालाः तथा च पञ्चालेषु इति उभयत्र बहुवचनप्रत्ययः प्रयुक्तः अस्ति ।
  • 3. अधि विक्रमादित्ये उज्जयनी / अधि उज्जयन्यां विक्रमादित्य । उज्जयनीनगरी विक्रमादित्यस्य आधिपत्ये विराजते इत्यर्थः । प्रकृतसूत्रेण उक्तायाः कर्मप्रवचनीयसंज्ञायाः प्रयोजनम् प्रकृतसूत्रेण विहितायाः कर्मप्रवचनीयसंज्ञायाः प्रयोजनम् सप्तमीविभक्तिविधानम् इति अस्ति । कर्मप्रवचनीयस्य योगे <<कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया>> 2.3.8 इत्यनेन द्वितीयायां प्राप्तायां, तां बाधित्वा <<यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनं तत्र सप्तमी>> 2.3.9 इत्यनेन तस्य स्थाने सप्तमीविभक्तिः विधीयते । इयं सप्तमीविभक्तिः विवक्षाम् अनुसृत्य परिपाल्य-परिपालकाभ्याम् कस्यापि एकस्य निर्देशार्थं भवति, अतएव रामे अधि भूः तथा च भुवि अधि रामः इति द्वे वाक्ये सिद्ध्यतः । ##Balamanorama <<अधिरीश्वरे>> - अधेः कर्मप्रवचनीयकार्यं वक्ष्यन्कर्मप्रवचनीयसंज्ञामाह — अधिरीश्वरे । ईआरशब्देन इआरत्वं स्वस्वामिभावसंबन्धात्मकं विवक्षितम् । 'कर्मप्रवचनीयाः' इत्यधिकृतमेकवचनान्ततया विपरिणम्यते । तदाह — स्वस्वामीति । ##Padamanjari तदयमिति। यथा'हीने इत्यत्र हीनोत्कृष्टसम्बन्धे संज्ञा, ठुपो' धिके चऽ इत्यत्राधिकाधिकिसम्बन्धे, तथात्रापीत्यर्थः। विभक्तिस्तु तत्रान्यतरस्मादुच्यते, इह तु न तथेत्याह - तत्र कदाचिदिति।'यस्य चेश्वरवचनम्' इत्यत्रार्थद्वयम् - ईश्वरशब्दो भावप्रधानः, यस्य स्वस्येश्वर उच्यते तम्मात्स्वात्सप्तमीत्यपरः। तत्र यदा स्वाम्यर्थे व्यतिरेकविवक्षा तदा ततः सप्तमी, स्वस्य तु व्यतिरेके तत इति। न पुनरुभाभ्यां युगपद्भवति, एकयैव विभक्त्या द्विष्ठस्यापि सम्बन्धस्याभिधानादिति मत्वा'कदाचिद्' इत्यक्तम्। ब्रह्मदत इति। ब्रह्मदतस्य स्वाः पञ्चाला इत्यर्थः। आधपञ्चालेष्विति। पञ्चालनां ब्रह्मदतः स्वामीत्यर्थः॥