द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने

1-4-22 द्व्येकयोः द्विवचनैकवचने आ कडारात् एका सञ्ज्ञा

Sampurna sutra

Up

द्वि-एकयोः द्विवचन-एकवचने

Neelesh Sanskrit Brief

Up

द्वित्वस्य निर्देशार्थम् द्विवचनसंज्ञकप्रत्ययाः, तथा च एकत्वस्य निर्देशार्थम् एकवचनसंज्ञकप्रत्ययाः प्रयुज्यन्ते । यथा - बालौ गच्छतः, बालः गच्छति ।

Neelesh English Brief

Up

For referring to two, the द्विवचन forms are used, where as for referring to one, the एकवचन forms are used.

Kashika

Up

द्वित्वैकत्वयोरर्थयोर्द्विवचनैकवचने भवतः। एतदपि सामान्यविहितयोर्द्विवचनैकवचनयोरर्थाभिधानम्। द्वित्वे द्विवचनं भवति, एकत्व एकवचनं भवति। ब्राह्मणौ पठतः। ब्राह्मणः पठति॥

Siddhanta Kaumudi

Up

द्वित्वैकत्वयोरेते स्तः ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi

Up

द्वित्वैकत्वयोरेते स्तः॥

Neelesh Sanskrit Detailed

Up

यत्र द्वित्वस्य निर्देशः करणीयः, तत्र द्विवचनसंज्ञकप्रत्ययाः एव प्रयोक्तव्याः, तथा च यत्र एकत्वस्य निर्देशः करणीयः, तत्र एकवचनसंज्ञकप्रत्ययाः एव प्रयोक्तव्याः - इति अस्य सूत्रस्य आशयः । यथा -

  • 1. बालौ गच्छतः इत्यत्र बालकपदार्थस्य द्वित्वनिर्देशार्थम् बाल-प्रातिपदिकात् द्विवचनसंज्ञकः औ-प्रत्ययः प्रयुक्तः अस्ति, तथा च गमनक्रियायाः द्वौ कर्तारौ दर्शयितुम् गम्-धातोः द्विवचनसंज्ञकः तस् इति प्रत्ययः प्रयुक्तः अस्ति ।
  • 2. बालः गच्छति इत्यत्र बालकपदार्थस्य एकत्वनिर्देशार्थम् बाल-प्रातिपदिकात् एकवचनसंज्ञकः सुँ-प्रत्ययः प्रयुक्तः अस्ति, तथा च गमनक्रियायाः एकं कर्तारं दर्शयितुम् गम्-धातोः एकवचनसंज्ञकः तिप् इति प्रत्ययः प्रयुक्तः अस्ति । द्विवचनम्, एकवचनम् इति संज्ञे अष्टाध्याय्याम् द्विवचनम् तथा च एकवचनम् इति संज्ञे द्वाभ्यां सूत्राभ्यां पाठ्येते -
  • 1. <<तान्येकवचनद्विवचनबहुवचनान्येकशः>> 1.4.102 इति सूत्रेण आहत्य तस्, थस्, वस्, आताम्, आथाम् तथा च वहि इति षण्णाम् तिङ्-प्रत्ययानाम् द्विवचनम्, तथा च तिप्, सिप्, मिप्, त, थास् तथा च इट् इति अन्येषां षण्णाम् तिङ्-प्रत्ययानाम् एकवचनम् इति संज्ञा विधीयते ।
  • 2. <<सुपः>> 1.4.103 इति सूत्रेण आहत्य औ, औट्, भ्याम्, भ्याम्, भ्याम्, ओस् तथा च ओस् एतेषां सप्तानां सुप्-प्रत्ययानाम् द्विवचनम्, तथा च सुँ, अम्, टा, ङे, ङसिँ, ङस् तथा च ङि इति अन्येषां सप्तानाम् सुप्-प्रत्ययानाम् एकवचनम् इति संज्ञा विधीयते । एतेषाम् द्विवचनसंज्ञकप्रत्ययानाम् एकवचनसंज्ञकप्रत्ययानां च प्रयोगः कुत्र करणीयः इत्यस्मिन् विषये प्रकृतसूत्रेण - यत्र द्विवचनस्य विवक्षा अस्ति, तत्रैव द्विवचनस्य प्रत्ययः प्रयोक्तव्यः; यत्र च एकवचनस्य विवक्षा अस्ति तत्र एकवचनस्य प्रत्ययः प्रयोक्तव्यः - इति नियमः कृतः अस्ति । अतः इदं नियमसूत्रम् । द्वित्वभिन्नस्थलेषु अपि द्विवचनस्य प्रयोगः तिष्यः च पुनर्वसू च इति द्वन्द्वसमासं कृत्वा तिष्यपुनर्वसु इति यत् प्रातिपदिकं सिद्ध्यति, तस्य विषये <<तिष्यपुनर्वस्वोर्नक्षत्रद्वन्द्वे बहुवचनस्य द्विवचनं नित्यम्>> 1.2.63 इति सूत्रेण बहुत्वनिर्देशार्थम् अपि द्विवचनसंज्ञकप्रत्ययाः एव विधीयन्ते । यथा - उदितौ तिष्यपुनर्वसू दृश्येते इति । ##Balamanorama <<द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने>> - द्वयेकयोः ।द्वयेकयो॑रिति भावप्रधानो निर्देशः, अन्यथाद्वयके॑ष्विति स्यादित्यभिप्रेत्य व्याचष्टे — द्वित्वैकत्वयोरिति । ##Padamanjari द्विशब्देन साहचर्यादेकशब्दः संख्यावाची। अयमपि भावप्रधानो निर्देशः, अत एवठ्द्व्येकयोःऽ इति द्विवचनम्, तदाह-द्वित्वैकत्वयोरिति। एतदपीत्यादि। अनेनास्यापि विध्यर्थत्वं दर्शयति। कथं तर्हि सामान्यविहितयोरिति, यावता नियमार्थत्वे एतद् घटते? उच्यते; साधारणपर्यायः सामान्यशब्दः ससंख्यनिःसंख्यसाधारण्येन विहितयोरित्यर्थः। अर्थाभिधानमिति। अर्थःउवाच्योऽभिधीयतेउकथ्यते येन तदर्थाभिधानम्। द्व्येकयोरितयत्र'संख्याया अल्पीयस्यः' इत्येकशब्दस्य पूर्वनिपातोऽस्मादेव निपातनान्न भवति। संख्येयवचनष्वेवार्थद्वारकमल्पीयस्त्वमित्यन्ये॥