5-4-51 अरुर्मनश्चक्षुश्चेतोरहोरजसां लोपः च प्रत्ययः परः च आद्युदात्तः च तद्धिताः कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि च्विः
अभूतभावे सम्पद्यकर्तति कृ-भू-अस्तियोगे अरुस्-मनस्-चक्षुस्-चेतस्-रहस्-रजसाम् च्वौ लोपः
'अरुस्', 'मनस्', 'चक्षुष्', 'चेतस्', 'रहस्' तथा 'रजस्' एतेभ्यः शब्देभ्यः अभूतपूर्वस्य सम्पादने गम्यमाने 'कृ' 'भू' तथा 'अस्' एतेषाम् योगे स्वार्थे 'च्वि' इति प्रत्यये परे अन्तिमवर्णस्य लोपः भवति ।
अरुःप्रभृतीनामन्तस्य लोपो भवति च्विश्च प्रत्ययः। अत्र सर्वविशेषणसंबन्धात् पूर्वेणैव प्रत्ययः सिद्धः, लोपमात्रार्थ आरम्भः। अनरुररुः संपद्यते, तं करोति अरूकरोति। अरूभवति। अरूस्यात्। मनस् — उन्मनीकरोति। उन्मनीभवति। उन्मनीस्यात्। चक्षुस् — उच्चक्षूकरोति। उच्चक्षूभवति। उच्चक्षूस्यात्। चेतस् — विचेतीकरोति। विचेतीभवति। विचेतीस्यात्। रहस् — विरहीकरोति। विरहीभवति। विरहीस्यात्। रजस् — विरजीकरोति। विरजीभवति। विरजीस्यात् ॥
एषां लोपः स्यात् च्विश्च । अरूकरोति । उन्मनीस्यात् । उच्चक्षूकरोति । विचेतीकरोति । विरहीकरोति । विराजीकरोति ॥
<<अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि च्विः>> 5.4.50 इत्यनेन सूत्रेण 'च्वि' इति प्रत्ययः पाठ्यते । अभूतपूर्वस्य विकारस्य सम्पादने 'कृ' 'भू' तथा 'अस्' एतेषाम् योगे अयम् प्रत्ययः विकारवाचिशब्दात् विधीयते । (अस्य विषयस्य विस्तारः <<अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि च्विः>> 5.4.50 इत्यत्रैव द्रष्टव्यः) । अस्मिन्नेव च्वि-प्रत्यये परे 'अरुस्', 'मनस्', 'चक्षुष्', 'चेतस्', 'रहस्' तथा 'रजस्' एतेषां शब्दानामन्तिमवर्णस्य लोपम् कारयितुम् वर्तमानसूत्रम् रचितमस्ति । उदाहरणानि एतानि - 1. अरुस् (wounded, painful, sore) न अरुः तद् अनरुः । अनरुः अरुः सम्पद्यते, तं करोति इत्येव = अरूकरोति । एवमेव - अरूभवति, अरूस्यात् । प्रक्रिया इयम् - अरुस् + च्वि [पूर्वसूत्रेण च्वि-प्रत्ययः] → अरुस् + व् [चकारस्य <<चुटू>> 1.3.7 इति इत्संज्ञा । <<तस्य लोपः>> 1.3.9 इति लोपः । इकारः उच्चारणार्थः, तस्यापि लोपः ।] → अरु + व् [वर्तमानसूत्रेण सकारस्य लोपः । एतत् प्राकृतिककार्यमस्ति ।] → अरू + व् [<<च्वौ च>> 7.4.26 इति अङ्गस्य दीर्घः] → अरू + X [<<वेरपृक्तस्य>> 6.1.67 इति अपृक्तवकारस्य लोपः] → अरू । 2. मनस् (mind) न उन्मनाः (sad) सः अनुन्मनाः । अनुन्मनाः उन्मनाः सम्पद्यते, तं करोति इत्येव = उन्मनीकरोति । एवमेव - उन्मनीभवति, उन्मनीस्यात् । प्रक्रिया इयम् - उन्मनस् + च्वि [पूर्वसूत्रेण च्वि-प्रत्ययः] → उन्मनस् + व् [चकारस्य <<चुटू>> 1.3.7 इति इत्संज्ञा । <<तस्य लोपः>> 1.3.9 इति लोपः । अकारः उच्चारणार्थः, तस्यापि लोपः ।] → उन्मन + व् [वर्तमानसूत्रेण सकारस्य लोपः । एतत् प्राकृतिककार्यमस्ति ।] → उन्मनी + व् [<<अस्य च्वौ>> 7.4.32 इति ईकारादेशः] → उन्मनी + व् [<<च्वौ च>> 7.4.26 इति अङ्गस्य दीर्घः] → उन्मनी + X [<<वेरपृक्तस्य>> 6.1.67 इति अपृक्तवकारस्य लोपः] → उन्मनी । विशेषः - यद्यपि <<ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधेः प्रतिषेधः>> अनया परिभाषया प्रत्ययविधौ तदन्तविधिः प्रतिषिध्यते, तथाप्यत्र प्रत्ययविधानम् तु पूर्वसूत्रेणैव कृतमस्ति, तत्र प्रातिपदिकग्रहणम् नैव भवति । प्रातिपदिकग्रहणम् केवलम् वर्तमानसूत्रे लोपविधानार्थम् क्रियते । अतः अत्र तदन्तविधिः भवितुमर्हति । एवमेव अग्रेपि ज्ञातव्यम् । 3. चक्षुष् (eye) । अस्य शब्दस्य विषये 'उच्चक्षु' (प्रबुद्धः, woken up) इत्यस्य उदाहरणम् दीयते । न उच्चक्षुः सः अनुच्चक्षुः । अनुच्चक्षुः उच्चक्षुः सम्पद्यते, तं करोति इत्येव = उच्चक्षूकरोति ।एवमेव - उच्चक्षूभवति, उच्चक्षूस्यात् । प्रक्रिया 'अरुस्' शब्दवत् एव भवति । 4. चेतस् (alive) । अस्य शब्दस्य विषये 'विचेतस्' ( well-alive ) इत्यस्य उदाहरणम् दीयते । न विचेताः सः अविचेताः । अविचेताः विचेताः सम्पद्यते, तं करोति इत्येव = विचेतीकरोति । एवमेव - विचेतीभवति, विचेतीस्यात् । प्रक्रिया 'मनस्' शब्दवत् एव भवति । 5. रहस् (separation) । अस्य शब्दस्य विषये 'विरहस्' (separation) इत्यस्य उदारणम् दीयते । न विरहः सः अविरहः । अविरहः विरहः सम्पद्यते, तं करोति इत्येव = विरहीकरोति । एवमेव - विरहीभवति, विरहीस्यात् । प्रक्रिया 'मनस्' शब्दवत् एव भवति । 6. रजस् (dirt) । अस्य शब्दस्य विषये 'विरजस्' (lack of dirt) इत्यस्य उदाहरणम् दीयते । न विरजाः सः अविरजाः । अविरजाः विरजाः सम्पद्यते, तं करोति इत्येव = विरजीकरोति । एवमेव - विरजीभवति, विरजीस्यात् । प्रक्रिया 'मनस्' शब्दवत् एव भवति ।
<<अरुर्मनश्चक्षुश्चेतोरहोरजसां लोपश्च>> - अरुर्मनश्चक्षुः ।एषामिति । अरुस्, मनस्, चक्षुस्, चेतस्, रहस्, रजस् इत्येतेषामित्यर्थः । पूर्वेणैव प्रत्ययसिद्धेस्तत्संनियोगेन अन्त्यलोप इह विधीयते । अरूकरोतीति । अनरुः अरुः सम्पद्यते, तत्करोतीत्यर्थः । प्रकृतेरन्त्यलोपे उकारस्यच्वौ चे॑ति दीर्घः । उन्मनीकरोतीति । अनुन्मना उन्मनाः संपद्यते तं करोतीत्यर्थः । च्वौ अन्त्यलोपः, ईत्त्वं च । उच्चक्षूकरोतीति । अनुच्चक्षुरुच्चक्षुः सम्पद्यते, तं करोतीत्यर्थः । च्वौ अन्त्यलोपः, दीर्घश्च । उच्चेतीकरोतीति । अनुञ्चेता उच्चेताः सम्पद्यते, तं करोतीत्यर्थः । च्वौ अन्त्यलोपः, ईत्त्वं च । विरहीकरोतीति । रहो विजनप्रदेशः, विशिष्टं रहो विरहः । अविरहो विरहः संपद्यते तत्करोतीत्यर्थः । च्वौ अन्त्यलोपः, ईत्त्वं च । विरजीकरोतीति । अविरजा विरजाः सम्पद्यते तं करोतीत्यर्थः । अन्त्यलोपे अस्य च्वौ ईत्त्वं च ।
अत्र सर्वविशेषणसम्बन्धादित्यादि। यदि त्वभूततद्भावादीनां विशेषणानां मद्येऽन्यतमं न सम्बध्यते, ततश्च्वेरपि विध्यर्थमेतत्स्यात्। यतस्तु सर्वाणि विषेपणानि सम्बध्यनेते, ततो लोपमात्रमेवन न प्राप्रनेतीति तदथ वचनम्, न च्वेर्विधानार्थम्।'च्विश्च प्रत्ययः' इति तु पूर्वेणैव विहितस्य च्वेरनुवादः कृतः, तत्सन्नियोगशिष्टत्वं लोपस्य दर्शयितुम्। यदि पुनविशेषविहितेन बाधा मा भूदिति च्विरप्यनेन विधीयेत, तत उन्मनीकरोतीत्यादावनेन प्रत्ययो न स्याद्; ग्रहणवचा प्रातिपदिकेन तदन्तविधिप्रतिषेधात्। ततश्चैतत्सन्नियोगशिष्टो लोपो न स्यात्, पूर्वेण तु केवल एव च्विः स्यात्। तस्मात्पूर्वेण विहिते च्वौ परतोऽरुःप्रभृतीनां लोपो भवतीत्येव सूत्रार्थः। पूर्वेणैव च केवलेभ्यस्तदन्ताच्च च्विर्भवति ॥