उपाजेऽन्वाजे

1-4-73 उपाजे अन्वाजे आ कडारात् एका सञ्ज्ञा निपाताः गतिः विभाषा कृञि

• Sampurna sutra
• Neelesh Sanskrit Brief
• Kashika
• Siddhanta Kaumudi
• Laghu Siddhanta Kaumudi
• Neelesh Sanskrit Detailed
• Balamanorama
• Padamanjari

Sampurna sutra

Up

Neelesh Sanskrit Brief

Up

"उपाजे" तथा च "अन्वाजे" एते अव्यये कृ-धातोः योगे विकल्पेन गतिसंज्ञकौ भवतः । यथा - उपाजेकृत्य, उपाजे कृत्वा । अन्वाजेकृत्य, अन्वाजे कृत्वा ।

Kashika

Up

विभाषा कृञीति वर्तते। उपाजेऽन्वाजेशब्दौ विभक्तिप्रतिरूपकौ निपातौ दुर्बलस्य सामर्थ्याधाने वर्तते,तौ कृञि विभाषा गतिसंज्ञौ भवतः। उपाजेकृत्य, उपाजे कृत्वा। अन्वाजेकृत्य, अन्वाजे कृत्वा॥

Siddhanta Kaumudi

Up

एतौ कृञि वा गतिसंज्ञौ स्तः । उपाजेकृत्य । उपाजेकृत्वा । अन्वाजेकृत्य । अन्वाजेकृत्वा । दुर्बलस्य बलमाधायेत्यर्थः ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi

Up

Neelesh Sanskrit Detailed

Up

अष्टाध्याय्यां <<गतिश्च>> 1.4.60 इत्यतः <<जीविकोपनिषदावौपम्ये>> 1.4.79 इति सूत्रैः गतिसंज्ञा पाठ्यते । अस्यैव प्रकरणस्य इदं चतुर्दशं सूत्रम् । उपाजे तथा च अन्वाजे (उभयोः अर्थः - दुर्बलाय बलप्रदानम् / दुर्बलाय सहायप्रदानम् / to help or empower a weak person) इत्येतयोः अव्यययोः <<कृ>>-धातोः योगे विकल्पेन गतिसंज्ञा भवति । गतिसंज्ञापक्षे <<कुगतिप्रादयः>> 2.2.18 इत्यनेन एतयोः शब्दयोः कृदन्तैः सह उपपदसमासः सम्भवति । यथा - उपाजेकृत्य / अन्वाजेकृत्य गच्छति (= दुर्बलस्य सहायं कृत्वा गच्छति - इत्यर्थः) । गतिसंज्ञा-अभावपक्षे गतिसमासः ल्यबादेशः च न भवत:, अतः उपाजे कृत्वा / अन्वाजे कृत्वा गच्छति इति प्रयोगौ सिद्ध्यतः ।

Balamanorama

Up

<<उपाजेऽन्वाजे>> - उपाजेऽन्वाजे । उपाजेकृत्येति । गतिसंज्ञापक्षे गतिसमासे क्त्वो ल्यप् । अन्वाजेकृत्येत्यपि तथैव 'उपाजे' 'अन्वाजे' इत्यव्यये दुर्बलस्य बलाधाने वर्तेते । तदाह — दुर्बलस्येति ।

Padamanjari

Up