छन्दस्युभयथा

6-4-5 छन्दसि उभयथा नामि तिसृचतसृ

Sampurna sutra

Up

अङ्गस्य नामि छन्दसि दीर्घः उभयथा ।

Neelesh Sanskrit Brief

Up

वेदेषु - षष्ठीबहुवचनस्य नाम्-प्रत्यये परे अङ्गस्य दीर्घः कृतः अपि दृश्यते, न कृतः अपि दृश्यते ।

Neelesh English Brief

Up

In presence of the नाम् प्रत्यय, the last letter of the अङ्ग might or might not be made दीर्घ in वेदाः.

Kashika

Up

छन्दसि विषये तिसृचतस्रोर्नामि परत उभयथा दृश्यते, दीर्घश्चादीर्घश्च। तिसृणां मध्यन्दिने (काठ० सं० २७.९), तिसृ॒णां (ऋ० ५.६९.२) मध्यदिने। चतसृणां (काठ० सं० २७.९) मध्यदिने, चतसृणां मध्यदिने॥

Siddhanta Kaumudi

Up

नामि दीर्घो वा । धाता धातॄणाम् (धा॒ता धा॑तॄ॒णाम्) इति बह्वृचाः । तैत्तिरीयास्तु ह्रस्वमेव पठन्ति ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi

Up

Neelesh Sanskrit Detailed

Up

षष्ठीबहुवचनस्य आम्-प्रत्ययस्य यत्र नुडागमः भवति, तत्र तस्य 'नाम्' इति परिवर्तनं भवति । अस्य 'नाम्' प्रत्ययस्य उपस्थितौ <<नामि>> 6.4.3 इत्यनेन सामान्यरूपेण अङ्गस्य अन्तिमस्वरस्य दीर्घः भवति । परन्तु वेदेषु इमम् दीर्घादेशं विना अपि रूपाणि दृश्यन्ते । यथा - 'धातॄणाम्' इत्यस्य स्थाने तैत्तिरीय-उपनिषदे 'धातृणाम्' इति ह्रस्वप्रयोगः क्रियते । ज्ञातव्यम् - वस्तुतः अस्मिन् सूत्रे 'तिसृचतसृ' इत्यस्य अनुवृत्तिः नास्ति । परन्तु काशिकाकारेण इमामनुवृत्तिम् स्वीकृत्य अस्य सूत्रस्य अर्थः - 'छन्दसि विषये तिसृ-चतस्रोः नामि परतः उभयथा दृश्यते, दीर्घः च, अदीर्घः च' इति दत्तः अस्ति । अतः काशिकाकारस्य मतेन 'उभयथा' रूपाणि केवलं तिसृ-चतसृ-शब्दयोः एव भवन्ति, अन्येषां शब्दानां विषये तु वेदेषु अपि दीर्घादेशः एव दृश्यते ।

Balamanorama

Up

Padamanjari

Up

तिसृ चतसृ इत्येतयोरिति । अविशेषेण तु विकल्पो दृश्यते अयं पितृणामग्निः, धाता धातृणामिति तैतिरीके ह्रस्वः, वह्वृचे दीर्घः ॥