5-2-24 तस्य पाकमूले पील्वादिकर्णादिभ्यः कुणब्जाहचौ प्रत्ययः परः च आद्युदात्तः च तद्धिताः समर्थानां प्रथमात् वा तत्
'तस्य पाक-मूले' (इति) पील्वादि-कर्णादिभ्यः कुणप्-जाहचौ
'पाकः' अस्मिन् अर्थे पील्वादिगणस्य शब्देभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः 'कुणप्' प्रत्ययः ; तथा च 'मूलम्' अस्मिन् अर्थे कर्णादिगणस्य शब्देभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः जाहच्-प्रत्ययः भवति ।
तस्येति षष्ठीसमर्थेभ्यः पील्वादिभ्यः कर्णादिभ्यश्च यथासंख्यं पाकमूलयोरर्थयोः कुणब् जाहच् इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः। पीलूनां पाकः पीलुकुणः। कर्कन्धुकुणः। कर्णादिभ्यः — कर्णस्य मूलं कर्णजाहम्॥ पीलु। कर्कन्धु। शमी। करीर। कुवल। बदर। अश्वत्थ। खदिर। पील्वादिः॥ कर्ण। अक्षि। नख। मुख। मख। केश। पाद। गुल्फ। भ्रूभङ्ग। दन्त। ओष्ठ। पृष्ठ। अङ्गुष्ठ। कर्णादिः॥
पीलूनां पाकः पालुकुणः । कर्णस्य मूलं कर्णजाहम् ॥
अस्मिन् सूत्रे द्वौ अर्थौ, द्वौ गणौ तथा द्वौ प्रत्ययौ उच्येते, येषाम् विषये सर्वत्र 'यथासङ्ख्यत्वम्' इष्यते । इत्युक्ते, द्वे भिन्ने सूत्रे एकत्रीकृत्य अत्र स्थापिते स्तः । क्रमेण पश्यामः । 1) 'तस्य पाके पील्वादिभ्यः कुणप्' - इति प्रथमम् सूत्रम् । 'पाकः' (= पक्वता / परिवर्तनम् । some kind of transformation, like 'ripening' etc.) अस्मिन् अर्थे पील्वादिगणस्य शब्देभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः 'कुणप्' इति प्रत्ययः भवति । पीलादिगणे वृक्षाणाम् नामानि विद्यन्ते । पीलादिगणः अयम् - पीलु, कर्कन्धु, शमी, करीर, कुवल, बदर, अश्वत्थ, खदिर । यथा - अ) पीलूनाम् पाकः = पीलु + कुणप् = पीलुकुण । आ) कर्कन्धूनाम् पाकः = कर्कन्धु + कुणम् = कर्कन्धुकुण । 2) 'तस्य मूले कर्णादिभ्यः जाहच्' - इदि द्वितीयम् सूत्रम् । 'मूलम्' (प्रारम्भस्थानम् / origin / base) अस्मिन् अर्थे कर्णादिगणस्य शब्देभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः 'जाहच्' इति प्रत्ययः भवति । कर्णादिगणे शरीरावयवानाम् नामानि विद्यन्ते । कर्णादिगणः अयम् - कर्ण, अक्षि, नख, मुख, केश, पाद, गुल्फ, भ्रू, शृङ्ग, दन्त, ओष्ठ, पृष्ठ, अङ्गुष्ठ । यथा - अ) कर्णस्य मूलम् = कर्ण + जाहच् → कर्णजाह । आ) अक्ष्णः मूलम् = अक्षि + जाहच् → अक्षिजाह । विशेषः - जाहच्-प्रत्यये वस्तुतः <<चुटू>> 1.3.7 इत्यनेन जकारस्य इत्संज्ञा विधीयते, परन्तु तद्धितप्रत्ययेषु जकारस्य इत्संज्ञायाः किमपि प्रयोजनम् न वर्तते । अतः अत्र जकारस्य इत्संज्ञा न भवति । (तद्धितप्रत्ययानां विषये इत्संज्ञकवर्णानां प्रयोजनानि अत्र द्रष्टुं शक्यन्ते ।)
<<तस्य पाकमूले पील्वदिकर्णादिभ्यः कुणब्जाहचौ>> - तस्य पाफमूले । 'पाकमूले' इति समाहारद्वन्द्वात्सप्तमी । पाकः=परिणामः । षष्ठन्तेभ्यः पील्वादिभ्यः पाकेऽर्थे कुणप् । कर्णादिभ्यस्तु मूलेऽर्थे जाहजित्यर्थः । कुणपस्तद्धितत्वात्ककारस्य नेत्संज्ञा । जाहचस्तु जकारस्य प्रयोजनाऽभावान्नेत्संज्ञा ।
पाकःउपरिणामः, मूलःऊपक्रमः।'तस्येदम्' इत्यणादिषु प्राप्तेष्वयमारम्भः, जकारस्य प्रयोजनाभावादित्संज्ञाभावः ॥