8-3-101 ह्रस्वात् तादौ तद्धिते पूर्वत्र असिद्धम् संहितायाम् अपदान्तस्य मूर्धन्यः सः इण्कोः
ह्रस्वादुत्तरस्य सकारस्य मूर्धन्यादेशो भवति तादौ तद्धिते परतः। तरप् तमप् तय त्व तल् तस् त्यप् एतानि प्रयोजयन्ति। तरप् — सर्पिष्टरम्। यजुष्टरम्। तमप् — सर्पिष्टमम्। यजुष्टमम्। तय — चतुष्टये ब्राह्मणानां निकेताः। त्व — सर्पिष्ट्वम्। यजुष्ट्वम्। तल् — सर्पिष्टा। यजुष्टा। तस् — सर्पिष्टः। यजुष्टः। त्यप् — आ॒विष्ट्यो॑ वर्धते॒ (ऋ० १.९५.५)। ह्रस्वादिति किम्? गीस्तरा। धूस्तरा। तादाविति किम्? सर्पिस्साद् भवति। प्रत्ययसकारस्य <<सात्पदाद्योः>> ८.३.१०९ इति सत्यपि प्रतिषेधे प्रकृतिसकारस्य स्यात्। तद्धित इति किम्? सर्पिस्तरति॥ तिङन्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः॥ भिन्द्युस्तराम्। छिन्द्युस्तराम्॥
ह्रस्वादिणः परस्य सस्य षः स्यात्तादौ तद्धिते । निर्गतो वर्णाश्रमेभ्यो निष्टयश्चाण्डालादिः ।<!अरण्याण्णः !> (वार्तिकम्) ॥ आरण्याः सुमनसः ।<!दूरादेत्यः !> (वार्तिकम्) ॥ दूरेत्यः । उत्तरादाहञ् ॥ औत्तराहः ॥
<<ह्रस्वात् तादौ तद्धिते>> - एति संज्ञायामगात् । एकारे परे सस्य षः स्यादित्यर्थः ।
ततक्षुः ष्विति सकारान्तानुकरणात्परस्य सुष्सकारस्य'नुम्विसर्जनीयशर्व्यवाये' पिऽ इति षत्वम् । तकारादिष्विति । एतद्यौष्मद एव विशेषणम्; इतरयोरव्यभिचारात् । त्वं त्वा इत्यादि । एतेषामेव सम्भव इत्यर्थः । अग्निस्तत्पुनराहेति । अग्निरित्ययं पूर्वस्य पादस्यान्तः - यन्म आत्मनो मिन्दाभूदग्निरिति; तेनायं पादान्ते सकारः, न पादमध्ये ॥