6-2-81 युक्तारोह्यादयः च पूर्वपदम् आदिः उदात्तः
युक्तारोह्यादयः समासा आद्युदात्ता भवन्ति। युक्त ा॑रोही। आग॑तरोही। आग॑तयोधी। आग॑तवञ्ची। आग॑तनर्दी। आग॑तप्रहारी। एते णिन्नन्ता <<णिनि>> ६.२.७९ इत्यस्यैवोदाहरणार्थं पठ्यन्ते। पूर्वोत्तरपदनियमार्था इति केचित्। इह मा भूत् — वृ॒क्षा॒रो॒ही, यु॒क्ता॒ध्या॒यी इति। आग॑तमत्स्या। क्षीर॑होता। भगि॑नीभर्ता। याजकादित्वात् षष्ठी समासावेतौ। ग्राम॑गोधुक्। अश्व॑त्रिरात्रः। गर्ग॑त्रिरात्रः। व्युष्ट॑त्रिरात्रः। शण॑पादः। सम॑पादः। षष्ठीसमासा एते। एक॑शितिपात्। एकः शितिः पादोऽस्येति त्रिपदोबहुव्रीहिः। तत्रैकशितिशब्दः <<तद्धितार्थोत्तरपद०>> २.१.५१ इति तत्पुरुषसंज्ञः, तस्य निमित्तिस्वरबलीयस्त्वाद् (महाभाष्य १.३७३) अन्तोदात्तत्वं प्राप्तमित्याद्युदात्तत्वं विधीयते। एवमपि नार्थ एतेन, <<इगन्त० द्विगौ>> ६.२.२९ इति सिद्धत्वात्। एवं तर्हि ज्ञापकार्थम्, एतज् ज्ञापयति — शित्यन्तस्योत्तरपदे द्विगुस्वरो न भवतीति। तेन द्वि॒शि॒तिपा॑द् इत्यत्र तिशब्द उदात्तो भवति। निमित्तिस्वरबलीयस्त्वस्याप्येकशितिपात्स्वरवचनमेव ज्ञापकं वर्णयन्ति (महाभाष्य १.३७३)। पात्रेसमितादयश्च (ग०सू० १७४)। <<पात्रेसमितादयश्च>> २.१.४८ युक्तारोह्यादयस्ततस्तेऽप्याद्युदात्ता भवन्ति॥
आद्युदात्ताः । युक्तारोही । आगतयोधी । क्षीरहोता ॥
पूर्वोतरपदनियमार्थमिति । यत्र युक्तादीन्येव पूर्वपदानि, काअरोहायादीन्यव चोतरपदानि - तत्रैव यथा स्यादित्यर्थः । आगतमत्स्यादिषु च बहुव्रीहिः, कर्मधारयो वा । एकशितिपादिति । संख्यासुपूर्वस्य इति पादशब्दाकारस्य लोपः, संख्यासुपूर्वस्य समासस्य योऽन्ते पादशब्दरतस्य लोपो भवतीति तत्रार्थः । ननु चेह इण्भकापाशल्यतिमर्ञ्चिभ्यः कन् इति कन्नन्त एकशब्द आद्यौदातः, ततश्च बहुव्रीहौ प्रकृत्य इत्येव सिद्धमाद्यौदातत्वम् तत्राह - एकः शिति पादोऽस्येति त्रिपदौ बहुव्रीहिरिति । ततः किमित्याह - तत्रेति । यद्यौतरपदे परत एकशितिशब्दस्तत्पुरुषः, ततो।पि किम् इत्याह - तस्येति । तस्य तत्पुरुषसंज्ञकस्यैकशितिशब्दस्य समासान्तोदातत्वं प्राप्तम् । ननु समासस्वरापवादो बहुव्रीहिस्वः तत्राहनिमितिस्वरबलीयस्त्वादिति । समासस्वरस्येति शेषः । निमितमुतरपदं द्विगोस्त्रिपदो बहुव्रीहिस्तस्य यः स्वरः , तस्मात्समासस्वरस्य बलीयस्त्वादित्यर्थः । बलीयस्त्वंतु सतिशिष्टत्वात् । सतिशिष्टत्वं तु बहुव्रीहौ सति पश्चातत्पुरुषे कृते प्राप्नोतीति । एवमपीत्यादि । स्पष्टार्थम् । निमितिस्वर बलीयस्त्वस्यापीत्यादि । तथा च समर्थसूत्रे वार्तिकम् - एकशितिपात्स्वरवचनं तु ज्ञापकं निमितिस्वरबलीयस्त्वस्य इति । उभयमन्तरेणाप्यनुपपद्यमानमेकशितिपाद्ग्रहणमुभयमपि कज्ञापयति ॥