6-2-2 तत्पुरुषे तुल्यार्थतृतीयासप्तम्युपमानाव्ययद्वितीयाकृत्याः प्रकृत्या पूर्वपदम्
तत्पुरुषे समासे तुल्यार्थं तृतीयान्तं सप्तम्यन्तमुपमानवाच्यव्ययं द्वितीयान्तं कृत्यान्तं च यत्पूर्वपदं तत्प्रकृतिस्वरं भवति। तुल्यार्थ — तुल्य॑श्वेतः। तुल्य॑लोहितः। तुल्य॑महान्। स॒दृक्छ्वे॑तः। स॒दृग्लो॑हितः। स॒दृग्म॑हान्। स॒दृश॑श्वेतः। स॒दृश॑लोहितः। स॒दृश॑महान्। एते <<कृत्यतुल्याख्या अजात्या>> २.१.६८ इति कर्मधारयाः। तत्र तुल्यशब्दो <<यतोऽनावः>>६.१.२१३ इत्याद्युदात्तः। सदृक्शब्दः <<समानान्ययोश्च०>> (३.२.६० वा०) इति क्विन्प्रत्ययान्तः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः। सदृशशब्दोऽपि कञन्तो मध्योदात्तः। तुल्यार्थ। तृतीया — शङ्कुलया खण्डः, श॒ङ्कु॒लाख॑ण्डः। किरिणा काणः, कि॒रिका॑णः। शङ्कुपूर्वात् लातेः <<घञर्थे कविधानम्०>> (३.३.५८ वा०) इति वा कप्रत्ययान्तः शङ्कुलाशब्दोऽन्तोदात्तः। किरिशब्दोऽपि किरतेः <<कृगृशृपृकुटिभिदिच्छिदिभ्यश्च>> (प०उ०४.१४४) इतिकारप्रत्ययः किदौणादिकस्तेनासावन्तोदात्तः। तृतीया। सप्तमी — अक्षेषु शौण्डः, अ॒क्षशा॑ैण्डः। पान॑शौण्डः। <<अशेर्देवने>> (प०उ० ३.६५) इति सप्रत्ययान्तोऽक्ष — शब्दोऽन्तोदात्तः। पानशब्दो ल्युडन्तो लित्स्वरेणाद्युदात्तः। सप्तमी। उपमान — श॒स्त्रीश्या॑मा। कु॒मु॒दश्ये॑नी। हं॒सग॑द्गदा। न्य॒ग्रोध॑परिमण्डला। दू॒र्वा॒काण्ड॑श्यामा। श॒र॒काण्ड॑गौरी। <<उपमानानि सामान्यवचनैः>> २.१.५५ इति समासः। शस्त्रीशब्दो ङीष्प्रत्ययान्तोऽन्तोदत्तः। कुमुदशब्दोऽपि कौ मोदत इति मूलविभुजादित्वात् (३.२.५ वा०) कप्रत्ययान्तो <<नब्विषयस्यानिसन्तस्य>> (फिट् सू० २६) इति वाद्युदात्तः। हंसशब्दो <<वृतृवदिहनिकमिकषिभ्यः सः (प०उ० ३.६२)>> इति सप्रत्ययान्तः। न्यग्रोहतीति न्यग्रोधः। पचादित्वादच्प्रत्ययान्तः, तस्य <<न्यग्रोधस्य च केवलस्य>> ७.३.५ इति निपातनाद् हकारस्य धकारो मध्योदात्तत्वं च। दूर्वाकाण्डशरकाण्डशब्दौ षष्ठीतत्पुरुषावुत्तरपदाद्युदात्तौ ६.२.१३५। उपमान। अव्यय — अब्रा॑ह्मणः। अवृ॑षलः। कुब्रा॑ह्मणः। कुवृ॑षलः। निष्का॑ैशाम्बिः। निर्वा॑राणसिः। अति॑खट्वः। अति॑मालः। एतान्यव्ययान्याद्युदात्तानि॥ अव्यये नञ्कुनिपातानामिति वक्तव्यम्॥ इह मा भूत् — स्ना॒त्वा॒का॒ल॒क इति। अव्यय। द्वितीया — मु॒हू॒र्तसु॑खम्। मु॒हू॒र्तर॑मणीयम्। स॒र्व॒रा॒त्रक॑ल्याणी। स॒र्व॒रा॒त्रशो॑भना। <<अत्यन्तसंयोगे च>> २.१.२९ इति द्वितीयासमासः। मुहूर्तशब्दः पृषोदरादिरन्तोदात्तः सर्वरात्रशब्दोऽप्यच्प्रत्ययान्तः। द्वितीया। कृत्य — भो॒ज्यो॑ष्णम्। भो॒ज्य॑लवणम्। पा॒नीय॑शीतम्। ह॒र॒णीय॑चूर्णम्। भोज्यशब्दो ण्यदन्तोऽन्तस्वरितः। पानीयहरणीयशब्दयोः <<उपोत्तमं रिति>> ६.१.२१७ इति ईकार उदात्तः॥
सप्तैते पूर्वपदभूतास्तत्पुरुषे प्रकृत्या । तुल्यश्वेतः । कृत्यतुल्याख्या अजात्या <{SK749}> इति तत्पुरुषः । किरिणा काणः किरिकाणः । पतयन्मन्दयत्सखम् (प॒त॒यन्म॑न्द॒यत्स॑खम्) । मन्दयति मादके इन्द्रे । सखेति सप्तमीतत्पुरुषः । शस्त्रीश्यामा ।<!अव्यये नञ्कुनिपातानाम् !> (वार्तिकम्) ॥ अयज्ञो वा एषः । परिगणनं किम् । स्नात्वाकालकः । मुहूर्तसुखम् । भोज्येष्णम् ॥