6-1-169 अन्तोदात्तात् उत्तरपदात् अन्यतरस्याम् अनित्यसमासे अन्तः उदात्तः एकाचः तृतीयादिः विभक्तिः
एकाच इति वर्तते, तृतीयादिर्विभक्तिरिति च । नित्यशब्दः स्वर्यते। तेन नित्याधिकारविहितः समासः पर्युदस्यते। नित्यसमासादन्यत्रानित्यसमासे यदुत्तरपदमन्तोदात्तमेकाच्च तस्मात् परा तृतीयादिर्विभक्तिरन्यतरस्यामुदात्ता भवति। प॒र॒म॒वा॒चा, प॒र॒म॒वाचा॑। प॒र॒म॒वा॒चे,प॒र॒म॒वा॒चे॑। प॒र॒म॒त्व॒चा, प॒र॒म॒त्वचा॑। प॒र॒म॒त्व॒चे, प॒र॒म॒त्वचे॑। यदा विभक्तिरुदात्ता न भवति, तदा समासान्तोदात्तत्वमेव। अन्तोदात्तादिति किम् ? अवा॑चा। सुवा॑चा। सुत्व॑चा। तत्पुरुषोऽयम्। तत्र <<तत्पुरुषे>> तुल्यार्थतृतीयासप्तम्युपमानाव्यय० ६.२.२इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः। उत्तरपदग्रहणमेकाच्त्वेनोत्तरपदं विशेषयितुम्,अन्यथा हि समास — विशेषणमेतत् स्यात्। तत्र शुन ऊ र्क, श्वो॒र्जा इत्यत्रैवायं विधिः स्यात्। अनित्यसमास इति किम् ? अ॒ग्िनचिता॑। सो॒म॒सुता॑। <<उपपदमतिङ्>> २.२.१९ इत्ययं नित्याधिकारे समासो विधीयते। तत्र <<गतिकारकोपपदात् कृत्>> ६.२.१३९ इत्युत्तरपदप्रकृतिस्वरेण चित् शब्द उदात्तः। यस्तु विग्रहाभावेन नित्यसमासस्तत्र भवत्येव विकल्पः। अ॒वाचा॑ ब्राह्मणेन,सु॒वाचा॑ ब्राह्मणेनेति। बहुव्रीहौ <<नञ्सुभ्याम्>> ६.२.१६२ इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वं भवति॥
नित्याधिकारविहितसमासादन्यत्र यदुत्तरपदमन्तोदात्तमेकाच् ततः परा तृतीयादिर्विभक्तिरुदात्ता वा स्यात् परमवाचा ॥
नित्यशब्दः स्वर्यते इति। स्वरितत्वमस्य क्रियत इत्यर्थः। तत्र स्वरितो गुणः क्रियारूपेण निर्द्दिष्टः, स्वरितत्वे सति किं भवति? इत्याह -तेनेति।'स्वरितेनाधिकारः' इत्यत्रायमप्यर्थो व्याख्यातः -स्वरितेन लिङ्गेन यदत्राधिकारः स प्रत्येतव्य इति, ततो नित्याधिकारविहितः समासोऽत्र प्रतिषिध्यते। अवाचेति। नञ्समासः। तत्पुरुषोऽयमिति। न बहुव्रीहिः। तेन'नञ्सुभ्याम्' इत्यन्तोदातत्वं न भवति, अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वर एव भवतीति भावः। प्रायेण तु सुवाचा, सुत्वचा इति पाठः। तत्र प्रत्युदाहरणादिगियं दर्शितेति व्याख्येयम्, न पुनरत्र प्रसङ्गः; प्रादिसमासस्य नित्यसमासत्वात्। अथोतरपदग्रहणं किमर्थम्, यावता ठनित्यसमासेऽ इत्याधारसप्तमी विज्ञास्यते - अनित्यसमासस्थान्तोदतादेकाचः परा तृतीयादिर्विभक्तिरिति, चच्चोतरपदमेव? तत्राह -उतरपदग्रहणमिति। अयं भावः -सत्सप्तमी विज्ञायेत, ततश्व समासस्याश्रयत्वातस्यैवेकात्त्वमन्तोदात्वं च विशेषणं स्यादिति। अग्निचिता, सोमसुतेति। ठग्नौ चेःऽ,'सोमे सुञः' इति क्विप्।'नित्यशब्दः स्वर्थते' इति यदुक्तम्, तस्य प्रयोजनमाह -यस्त्विति ॥